AmbachtenLab

Het Kenniscentrum start in 2018 een AmbachtenLab in, en samen met, het Nederlands Openluchtmuseum. Op deze pagina blijf je op de hoogte van de ontwikkelingen.

Diamant bewerken Gassan 1

AmbachtenLab 2018

Wat verstaan we onder een Ambacht?

Een definitie van het Ambacht is niet direct voorhanden maar er zijn wel een aantal heldere criteria die het Ambacht en de daaruit voortkomende producten onderscheidend maken:

  • Een ambachtsman is in staat een product van grondstof tot eindproduct te maken;
  • Een ambacht heeft een historische en culturele basis;
  • Een ambacht leer je door het vaak te doen. Door de herhaling van de handeling wordt de handeling deel van je motoriek. Er wordt gezegd dat het 10.000 uur duurt, wat overeenkomt met vijf jaar werken, om een ambacht te leren;
  • Een ambacht is werken met hoofd, hart en handen;
  • Ambachtelijke producten passen zich aan de vraag en omstandigheden van de consument/markt aan;
  • In een ambachtelijk product is de hand van de maker terug te vinden omdat ieder product uniek is;
  • Ambacht is tijd. Ambachtelijke producten worden gemaakt met zorg en aandacht;
  • Het ambacht ligt aan de basis van ieder maakproces.

Waarom een AmbachtenLab?

In het verleden werden producten meestal handmatig gemaakt. De kennis ging van generatie op generatie, via ambachtsgilden, later via school maar vaak ook van vader op zoon of moeder op dochter. Sinds de industrialisatie worden producten vrijwel allemaal machinaal gemaakt, waardoor het traditionele ambacht concurrentie kreeg van in massaproductie vervaardigde goedkopere producten, waartegen vele ambachtslieden het moesten afleggen.

goudse kleipijp

Goudse kleipijp maken

Een aantal van deze ambachten is bijgeschreven in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. Sinds 2012 wordt die in aansluiting op het UNESCO Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland samengesteld en gecoördineerd door Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, dat een onderdeel is van het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. De Inventaris is een middel om immaterieel erfgoedgemeenschappen, de beoefenaars van immaterieel erfgoed, te helpen in de borging ervan.

Het Kenniscentrum organiseert daartoe onder meer jaarlijks IE-dagen om de ambachtslieden en leden van de bijgeschreven erfgoedgemeenschappen te kunnen ontmoeten. Deze gelegenheden grijpen wij aan om gerichtere gesprekken te voeren met het veld. Het Kenniscentrum merkt dat er, zeker bij de huidige generatie ambachtslieden, behoefte is aan hulp bij het toekomst geven van hun ambacht, om aan te sluiten bij de huidige tijd.

Gelukkig is er de laatste jaren weer sprake van een toegenomen aandacht voor het ambacht en de vaardigheden die daarmee samenhangen. De tijd lijkt rijp om het ambacht weer op het schild te hijsen waar het hoort. Ons initiatief voor het AmbachtenLab is daar een bijdrage aan.

 Henna

Het AmbachtenLab heeft als doel

Er voor te zorgen dat traditionele ambachten ook in de toekomst relevant blijven en aantrekkelijk voor nieuwe beoefenaars. Daarom is het van belang deze te innoveren en aan te laten sluiten bij de ontwikkelingen van ‘de markt’ van nu.

Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland start daarom in 2018 met een AmbachtenLab in het Openluchtmuseum. Het AmbachtenLab wil bijdragen aan innovatie door een samenwerking te organiseren tussen ambachtslieden en verschillende opleidingen, kunstenaars en designers om samen te werken aan een duurzame vernieuwing van het ambacht.


De bredere context van het AmbachtenLab

Het mag duidelijk zijn, het gangbare patroon van kapitaalgroei en ongeremd gebruik van grondstoffen is niet langer houdbaar. De groei moet niet meer, maar anders. Als we vasthouden aan het oude systeem, stevenen we af op een welzijn- en welvaartsverlies. Verschillende denkers en economen zijn het er over eens: het huidige systeem is zo onevenwichtig dat fundamentele correcties nodig zijn. Het doel: een duurzamere samenleving in ecologisch, economisch, sociaal en cultureel opzicht. Want duurzaamheid gaat om meer dan alleen milieu- en klimaataangelegenheden. Het betreft onze hele samenleving, de wijze van produceren, van consumeren en hoe we met elkaar omgaan… Het alternatief kan gevonden worden in een omslag van lineaire naar een circulaire economie. Een kringloopeconomie die producten als grondstoffen voor nieuwe producten beschouwt en overschakelt van steeds schaarser wordende fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen…een economie die transparanter is en een eerlijke prijs betaalt aan de effectieve makers…

…, social design, participatory design, open source design, user of human centered design, service design, sustainable design of sustainist design… Deze woordenvloed is er niet om indruk te maken, maar om duidelijk te maken dat er deining is in designland. Het laat zien dat we ons nog te midden van de omwenteling bevinden. De designwereld is namelijk zoekende naar nieuwe manieren van ontwerpen en in de wereld staan. De context waarin designers functioneren, is fundamenteel veranderd…

Weven

Weven

De vragen en sentimenten die de verschillende benamingen oproepen vertonen parallellen met de inzet van de Arts en Crafts beweging uit het Engeland in de 19e eeuw. Door de industrialisatie en mechanisatie was, volgens William Morris en zijn medestanders, de wereld van eenvoud, schoonheid en ambachtelijkheid vernietigd en zij wilden deze wereld weer herstellen. Ware kunst, zo stelden zij in navolging van John Ruskin, moet tegelijk nuttig en mooi zijn en moet voortkomen uit dezelfde eenheid van kunst en arbeid in dienst van de samenleving die ook het ontwerp en de bouw van de Gotische kathedraal kenmerkte. Ook de latere erfgenamen van de Arts en Crafts beweging, de Art Nouveau en de Wiener Werkstätte werkten volgens deze principes, als een Gesamtkunstwerk van vormgeving en ambacht.


AmbachtenLab als innovatieve productieketen

Het AmbachtenLab brengt ambachtslieden, studenten uit het vakonderwijs, ontwerpers en productieplatforms met elkaar in contact, om tot een kruisbestuiving te komen. Het Lab wil de verschillende schakels van het productieproces bijeen brengen om elkaar in een intensieve werkperiode te stimuleren tot kennisuitwisselingen en innovatie.

De centrale schakel in het AmbachtenLab is de Ambachtsman/vrouw. Ambachtslieden zijn de erfgoeddragers, zij vormen de basis, zonder hen geen borging. Maar om borging op lange termijn te garanderen hebben we de vakopleidingen nodig, die hun studenten de mogelijkheid bieden om zich te bekwamen en te verdiepen in vakspecifieke kennis die bij de erfgoeddragers gerijpt is.

De tweede schakel: betrokken vakopleidingen en jonge vakmensen, zijn dus onontbeerlijk voor de ambachten op langere termijn. Zonder hen is er geen toekomst voor het ambacht.

Maar voor innovatie van het ambacht heb je ook sparringpartners nodig, die met je mee willen denken maar ook tegengas willen en kunnen geven. Het Lab zoekt daartoe sparringpartners die uitdagen en ‘moeilijke’ vragen willen stellen, voorbij het ambacht durven te kijken, of die juist weer op zoek willen naar de pure essentie van een ambacht. De derde schakel in deze keten wordt gevormd door de ontwerpers (de kunstenaars), de marketing- en communicatiespecialisten. Mensen die van nature voorbij conventies kunnen denken maar die bovenal de meerwaarde van, en de scala aan mogelijkheden van ‘het ambacht’ onderkennen.

Deze drie schakels vormen eigenlijk een vanzelfsprekende productieketen die zichzelf kan vernieuwen en bovenal in stand houden. Met het verbinden van de drie schakels zijn kennisoverdracht, inspiratie en innovatie te bewerkstelligen en dat is wat het Lab tot doel heeft.

Limburgse stroop stoken

Limburgse stroop stoken

Een Lab, vijf resultaten

Behalve dat het ambacht voor de toekomst geborgd wordt door de opzet van het Lab, zijn er ook voor de deelnemers individueel, doelstellingen te behalen. De studenten uit het vakonderwijs leren van de ontwerpmethoden die kunstenaars en vormgevers hanteren, of de strategieën die marketeers ontwikkelen om producten te promoten. De ontwerpers en kunstenaars leren op hun beurt weer veel van de vaktechnische benadering en materiaalkennis die de vakstudenten en de ambachtsmensen met zich meenemen.

Als organisator verwacht Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland borging van kennis en kunde en wil het een opmaat voor innovatie van het ambacht organiseren.
Het ambachtenveld verwacht ondersteuning en bekendmaking van hun ambacht en hoopt op mogelijkheden voor innovatie in de markt van nu, of wil die verkennen. Vakscholen verwachten kennis te nemen van en zich te kunnen verdiepen in de ambachtelijke kennis en kunde, en zoeken contact met (ambachtelijke) product ontwerpers.        Ontwerpers/vormgevers verwachten te leren van de  ambachtsmensen, inzake omgang met materiaal en techniek, het bevragen van de techniek en het materiaal, work in progress. Het museumveld kan de actieve rol die het Openluchtmuseum en Kenniscentrum met AmbachtenLab innemen als casus adopteren om veranderende rol van musea te onderzoeken en te documenteren.

Welke vorm neemt het AmbachtenLab aan?

De werkvorm voor het AmbachtenLab is een kleinschalig workshop-denktank-model. Met steeds drie tot vijf deelnemers en een ambachtsM/V, elke deelnemer vertrekkend vanuit uit de eigen kennis en kunde. De primaire inzet is uitwisseling, kennisoverdracht, experiment en onderzoek van samenwerkingsverbanden. In de meest succesvolle vorm zou het onderzoek binnen de workshops direct praktische innovaties en concrete producten (die door de ambachtslieden geproduceerd kunnen worden) op kunnen leveren. Maar het zijn de steeds in wisselende samenstelling samenwerkende specialisten, die het AmbachtenLab als reeks van ontmoetingen, hun kleur, smaak en karakter gaan geven.

De Labs werken deels onder begeleiding (workshop ondersteuning vanuit de vakopleidingen en Kenniscentrum) en deels als zelforganiserende teams.

Experimenten mislukken soms, ook in het AmbachtenLab zal ongetwijfeld een en ander misgaan. Maar we moeten ook onze mislukkingen koesteren en er van leren wat er van te leren valt. Dat betekent dat we samen met de deelnemers positief maar kritisch naar ons proces moeten kijken. En welke richting we dan ook inslaan, deze wel willen toetsen aan onze wensen en idealen van onderzoek, ambachtsinnovatie en kennisoverdracht.

Vlechten handen

Vlechten

Voor welke opleidingen is het AmbachtenLab interessant?

Het AmbachtenLab start bij de erfgoeddragers, de ambachtsmensen. Maar, zoals hier boven al aangestipt; er is kennis en inzicht vanuit andere perspectieven nodig om weer opnieuw naar de eigen kennis en kunde te kunnen kijken. En vooral, om de omgang (cultuur) met die traditionele kennis en kunde tegen het licht te kunnen houden. Opleidingen zoals industrieel product ontwerpen (HAN), product design (Artez) modevormgeving (Artez) communicatie (HAN) en vakopleidingen op het gebied houtbewerking, meubels, glas, leer en stof zoals Cibap/Zwolle, HMC/Amsterdam, Sint Lucas in Boxtel, AKA Nijmegen en meesteropleiding Coupeur in Amsterdam kunnen dat andere perspectief inbrengen.



Waar vindt het Lab plaats? 

Het Lab is in eerste instantie een open uitwisseling tussen de verschillende vakgebieden en disciplines, inzicht geven over wat je vermag. Het Lab kan vanuit dat idee overal plaatsvinden. De start van de Labs vinden plaats in het museum. Het vervolg van de Labs kan, waar mogelijk, plaatsvinden in de werkplaatsen en ateliers van de ambachtslieden. Maar ook de vakschool zou een uitgelezen locatie kunnen zijn voor de Ambachtsm/v om bijvoorbeeld een Masterclass te verzorgen, waardoor er verdieping en verbreding van vakkennis bij de studenten ontstaat en de aan de primaire wens van kennisoverdracht wordt bijgedragen. Doel is te allen tijde, in een open dialoog met elkaar methodiek, strategie en kennis te scherpen aan de vraagstelling en aan de manier van onderzoek en reflectie die ieders praktijk eigen is.

Werkbank houtbewerker

Houtbewerken

Opzet

De eerste AmbachtenLabs gaan eind augustus/begin september 2018 van start. Elke aflevering van een AmbachtenLab duurt 6-8 weken. In die periode is een Masterclass van de ambachtspersoon in de Vakschool opgenomen, een (werk)bezoek aan zijn of haar werkplaats en een startdag in het Nederlands Openluchtmuseum. De overige tijd is bedoeld om samen te werken aan een gezamenlijk werkstuk of proefmodel.

 

Waar en wanneer is het Lab zichtbaar?

Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is een onderdeel van het Nederlands Openluchtmuseum. De ontwikkelingen en de bevindingen van het AmbachtenLab spelen zich echter grotendeels uit zicht van de reguliere museumbezoeker af. Toch willen we de bezoekers van het Openluchtmuseum deelgenoot maken van de processen die plaatsvinden. Hiertoe zullen wij de Labs volgen en filmen, zodat er een filmische biografie van de ontwikkelingen van de verschillende Labs ontstaat. Deze korte films zullen we onder andere presenteren in het Openluchtmuseum, op onze website en indien een goede gelegenheid zich voordoet ook elders. Daarnaast zullen we voor de ontwerpen en modellen die de verschillende Lab-samenwerkingen gaan opleveren, een eigen, hedendaags presentatieplatform creëren. Ook onze collega-instellingen het Nationale Glasmuseum, het Zilvermuseum en het Zuiderzeemuseum volgen het AmbachtenLab en gaan deelnemen aan het AmbachtenLab.

 

Tijdsplanning

Het AmbachtenLab staat of valt met de kennis en de mogelijkheden van verschillende deelnemers. In aanloop naar de daadwerkelijke Lab-samenwerking organiseren we maandag 25 juni een Presentatie in het Openluchtmuseum, waarvoor het ambachtenveld, het Netwerk van Ambachtsgerelateerde Musea, vakopleidingen en ontwerpers/vormgevers worden uitgenodigd. Een aantal sprekers zal de mogelijkheden van de cross-over samenwerkingsverbanden toelichten. Eind augustus, begin september starten we de eerste Labs met de deelnemers, met het idee dat er jaarlijks een aantal AmbachtenLabs zullen gaan plaats vinden, met steeds andere ambachten en disciplines.

 

Financiering 

Het AmbachtenLab start in het Nederlands Openluchtmuseum vanuit een eigen financiële bijdrage van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. Voor de uitbreiding naar de overige musea en daaraan gekoppelde ambachten zal in samenwerking met het Fonds voor Cultuurparticipatie naar financiële middelen worden gezocht, hierbij aansluitend op de visie van de minister van OCW in haar Cultuurbrief 2018 ‘Cultuur in een Open Samenleving’. Uitgangspunt hierbij is om de ambachtslieden financieel tegemoet te kunnen komen omdat zij deels een onderwijstaak op zich gaan nemen, en deels een innovatietraject starten waarvan de uitkomsten niet bij voorbaat kostendekkend zullen zijn.


Mei 2018

 

 

Alle rechten voorbehouden