Immaterieel erfgoed en toerisme

Als er binnen de immaterieel erfgoedsector wordt gesproken over toerisme, dan is dat meestal in termen van: kans of bedreiging? Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland wil deze vermeende tegenstelling overstijgen en werken aan een kennisagenda voor toerisme en immaterieel erfgoed die kan leiden tot bruikbare handreikingen voor beiden. De kennisagenda over het dossier toerisme en immaterieel erfgoed wordt ontwikkeld in samenspraak met Hogeschool Zuyd, Saxion Hogeschool en Hogeschool InHolland.

Sommige vormen van immaterieel erfgoed kunnen vanouds rekenen op de belangstelling van bezoekers en toeristen. Denk aan de Kaasmarkt in Alkmaar en de Brabantse Dag in Heeze. Ook minder traditionele vormen van immaterieel erfgoed, zoals het Zomercarnaval in Rotterdam of Gay Pride in Amsterdam, trekken veel bezoekers waaraan dit immaterieel erfgoed voor een deel zijn betekenis ontleent. Lokale overheden profileren zich graag met dit soort evenementen, omdat ze zouden bijdragen aan de sociale cohesie.

Bloemencorso Zundert Van Gogh

Bloemencorso in Zundert trekt elk jaar veel bezoekers.

Alle rechten voorbehouden
Ook spelen economische belangen een rol: het immaterieel erfgoed wordt dan ingezet als marketing tool (city marketing) om de eigen gemeente, stad of dorp op de kaart te zetten. Voor erfgoeddragers, die het evenement mede zijn invulling geven, biedt toerisme de mogelijkheid voor een nieuw en betekenisvol kader, waarbinnen immaterieel erfgoed gepraktiseerd, gekapitaliseerd en beleefd wordt. Mede dankzij toeristen en ondersteuning van sponsoren als zuivelproducent Campina, kan de kaasmarkt in Alkmaar gedurende de zomermaanden nog elke vrijdag georganiseerd worden. Ook de rol van de gemeente is onmisbaar; zij faciliteert vergunningen en infrastructuur.

Dilemma’s

De soms botsende belangen tussen commercie, erfgoeddragers, overheden en ‘consumenten’ van immaterieel erfgoed met een toeristische component, kunnen wrijving opleveren. Praktische kwesties zoals crowd management  hangen samen met het geschikt en aantrekkelijk maken van erfgoed voor toeristisch gebruik. Het stelt wel voor een ethisch dilemma. Immers, hoever kan je gaan in aanpassen of commodificeren van immaterieel erfgoed voor toerisme? De discussies concentreren zich vaak rondom het begrip ‘authenticiteit’. Vanwege de vele verschillende connotaties die het begrip authenticiteit kan hebben, wordt het binnen de UNESCO conventie van het Immaterieel Erfgoed vermeden. Maar juist vanuit het perspectief van immaterieel erfgoed en toerisme is het belangrijk om er onderzoek naar te doen, omdat ‘authenticiteit’ voor zowel erfgoeddragers als toerisme vaak een kernwaarde is. Vanuit marketingperspectief wijdden James Gilmore en Joseph Pyne er een invloedrijk boek aan, In search of authenticity.  ‘Authenticiteit’ krijgt waarde in de ‘eye of the beholder’, en het is interessant om er onderzoek naar te doen op het grensvlak van erfgoed en toerisme.

Onderzoek

In diverse landen wordt gewerkt aan praktische handleidingen voor hoe immaterieel erfgoed te vermarkten op een manier die voor erfgoeddragers acceptabel en aantrekkelijk is. In Zwitserland verscheen al een Leitfaden, bedoeld voor zowel de toeristische als de immaterieel erfgoedsector. UNESCO zelf verkent de kansen en mogelijkheden van toerisme voor het duurzaam maken van tradities. De World Tourism Organization publiceerde enkele jaren geleden het rapport Tourism and Intangible Cultural Heritage, met vele praktische casestudies en handreikingen. Interessant is dat in beide perspectieven het begrip ‘duurzaamheid’ een belangrijke rol speelt. Toerisme onderzoeker Wil Munsters introduceerde het concept ‘cultural tourism sustainability mix’. Ten behoeve van de ontwikkeling van toerisme is het, volgens hem, belangrijk een evenwicht te vinden tussen de belangen van de ‘host community’ (de erfgoeddragers), de wensen van het toeristisch publiek - dat (immaterieel) erfgoed wil ervaren en beleven-, en de toeristische industrie.

Er vindt ook onderzoek plaats naar cultuurtoerisme in de brede zin des woords, bijvoorbeeld naar processen van commodificering en commercialisering. Een bekende auteur is Barbara Kirshenblatt-Gimblett, schrijver van het invloedrijke boek Destination Culture. Tourism, Museums and Heritage (1998).

Naar een kennisagenda voor immaterieel erfgoed en toerisme

Binnen het bredere kader van toerismestudies wil het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed onderzoek entameren naar de relatie tussen toerisme en immaterieel erfgoed dat ook een vertaling krijgt in praktische handreikingen. Het Kenniscentrum zoekt daarbij samenwerking met de drie hogescholen die toerisme als één van de speerpunten hebben: de Hogeschool Zuyd, lectoraat cultuurtoerisme, en de opleiding ‘Innovatie hospitality management’, Saxion Research Centre Hospitality en Hoger Toeristisch en Recreatief Onderwijs Hogeschool Inholland Rotterdam.

Tijdens inspiratiedagen op 30 september in Zwolle en 28 oktober 2017 in Tilburg presenteert het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed de eerste plannen voor programmalijn Toerisme en Immaterieel Erfgoed. Deze dagen bieden ook de kans om ervaringen tussen erfgoeddragers uit te wisselen met betrekking tot hun ervaringen met toerisme. Ook worden de behoeften van de erfgoeddragers verkend omtrent dit onderwerp. Is er genoeg kennis omtrent de toeristische marktwaarde van bepaald immaterieel erfgoed? Is er behoefte aan (betere) samenwerking met lokale overheden of andere partijen? Binnen welke bandbreedte kunnen en willen erfgoeddragers zich bewegen met betrekking tot commodificering en commercialisering enerzijds en kwesties rondom authenticiteit en kernwaarden anderzijds? Het programma voor de inspiratiedagen vind je hier.

Publicaties

Jeffrey van Gelder (Hogeschool InHolland Rotterdam) schreef in opdracht van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed zijn afstudeerscriptie over de kaasmarkt in Alkmaar. Daarin gaat hij in op het spanningsveld tussen erfgoed en toerisme. Hij brengt de verschillende stakeholders in kaart die betrokken zijn bij de organisatie van de kaasmarkt in Alkmaar: het Kaasdragersgilde, de gemeente Alkmaar, de sponsors, de lokale musea en de plaatselijke VVV en hij beschrijft hoe er (soms) wrijving ontstaat tussen deze stakeholders en hun uiteenlopende belangen. Deze scriptie kan binnenkort op deze website worden gedownload.

Dames op de berrie_kaasmarkt_Alkmaar.jpg

 

Alle rechten voorbehouden