Immaterieel erfgoed en toerisme

Als er binnen de immaterieel erfgoedsector wordt gesproken over toerisme, dan is dat meestal in termen van: kans of bedreiging? Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland wil deze vermeende tegenstelling overstijgen en werken aan een kennisagenda voor toerisme en immaterieel erfgoed die kan leiden tot bruikbare handreikingen voor beiden. De kennisagenda over het dossier toerisme en immaterieel erfgoed wordt ontwikkeld in samenspraak met Zuyd Hogeschool, Saxion Hogeschool en Hogeschool InHolland.

Sommige vormen van immaterieel erfgoed kunnen vanouds rekenen op de belangstelling van bewoners, bezoekers uit de regio en toeristen van elders. Denk aan de Kaasmarkt in Alkmaar en de Brabantse Dag in Heeze. Ook minder traditionele vormen van immaterieel erfgoed, zoals het Zomercarnaval in Rotterdam of Gay Pride in Amsterdam, trekken veel belangstellenden waaraan dit immaterieel erfgoed voor een deel zijn betekenis ontleent. Lokale overheden profileren zich graag met dit soort evenementen, omdat ze bijdragen aan de sociale cohesie.

Bloemencorso Zundert Van Gogh

Bloemencorso in Zundert trekt elk jaar veel bezoekers.

Alle rechten voorbehouden

Daarnaast spelen economische belangen een rol: het immaterieel erfgoed wordt dan ingezet als marketing tool in het kader van city marketing om de eigen gemeente, stad of dorp op de kaart te zetten. Voor erfgoeddragers, die het evenement mede zijn invulling geven, biedt toerisme de mogelijkheid voor een nieuw en betekenisvol kader, waarbinnen immaterieel erfgoed gepraktiseerd, gekapitaliseerd en beleefd wordt. Mede dankzij toeristen en ondersteuning van sponsoren als zuivelproducent Campina, kan de kaasmarkt in Alkmaar gedurende de zomermaanden nog elke vrijdag georganiseerd worden. Ook de rol van de gemeente is onmisbaar; zij faciliteert vergunningen en infrastructuur.

Dilemma’s

De symbiose tussen cultuur en toerisme is complex en niet vanzelfsprekend. Het culturele erfgoed met name is in eerste aanleg niet geschapen om als toeristische attractie dienst te doen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld pretparken. Zo hebben historische gebouwen die dankzij de officiële status van monument aantrekkelijk zijn geworden voor toeristen, oorspronkelijk een andere functie dan die van publieke bezienswaardigheid gehad. Hierdoor kunnen deze gebouwen te kwetsbaar zijn voor openstelling en commerciële exploitatie. De toeristische functie van een monument kan haaks staan op het streven naar instandhouding. Traditioneel is er dan ook altijd sprake geweest van een zekere spanning tussen de toeristische sector en de culturele sector. In het bijzonder de partijen die zich richten op het ongeschonden behouden van het cultuurpatrimonium, hebben moeite met toeristisch medegebruik. Commercialisering van het cultuurgoed door toeristische productontwikkeling en conservering door beschermende maatregelen lijken tegenstrijdige en onverenigbare doel­stellingen. Wat goed is voor het toerisme, bijvoorbeeld meer bezoekers, hoeft niet per se goed te zijn voor de cultuur en omgekeerd. Het spanningsveld tussen de verschillende actoren die binnen het gebied van cultuurtoerisme opereren om hun doelen met geëigende middelen te realiseren, kan als volgt vereenvoudigd worden weergegeven:  

 

Spanningsveld.jpg

(Wil Munsters, Cultuurtoerisme, Garant, Antwerpen-Apeldoorn, 2007, p. 91-92).

 

Praktische kwesties zoals crowd management  hangen samen met het geschikt en aantrekkelijk maken van erfgoed voor toeristisch gebruik. Het stelt wel voor een ethisch dilemma. Immers, hoever kan je gaan in aanpassen of commodificeren van immaterieel erfgoed voor toerisme? De discussies concentreren zich vaak rondom het begrip ‘authenticiteit’. Vanwege de vele verschillende connotaties die het begrip authenticiteit kan hebben, wordt het binnen de UNESCO conventie van het Immaterieel Erfgoed vermeden. Maar juist vanuit het perspectief van immaterieel erfgoed en toerisme is het belangrijk om er onderzoek naar te doen, omdat ‘authenticiteit’ voor zowel erfgoeddragers als toerisme vaak een kernwaarde is. Vanuit marketingperspectief wijdden James Gilmore en Joseph Pine er een invloedrijk boek aan, In search of authenticity.  ‘Authenticiteit’ krijgt waarde in de ‘eye of the beholder’, en het is interessant om er onderzoek naar te doen op het grensvlak van erfgoed en toerisme.

Tegenover de ervaring van authenticiteit binnen een subjectivistisch wereldbeeld zoals uitgedragen door Pine en Gilmore staat het objectivistisch wereldbeeld waarin de intrinsieke waarde van immaterieel erfgoed als object voorop staat bij de ontdekking door het subject, in casu de toerist. (Marjan Melkert, 'De authenticiteitsaudit: een nieuw model voor het analyseren en meten van de authentieke waarde van cultuurhistorische landschappen', in Vrijetijdstudies,  30e jaargang, nr.4, 2012, pp. 21-29)

Onderzoek 

In diverse landen wordt gewerkt aan praktische handleidingen voor hoe immaterieel erfgoed te vermarkten op een manier die voor erfgoeddragers acceptabel en aantrekkelijk is. In Zwitserland verscheen al een Leitfaden, bedoeld voor zowel de toeristische als de immaterieel erfgoedsector. UNESCO zelf verkent de kansen en mogelijkheden van toerisme voor het duurzaam maken van tradities. De World Tourism Organization publiceerde enkele jaren geleden het rapport Tourism and Intangible Cultural Heritage, met vele praktische casestudies en handreikingen. Interessant is dat in beide perspectieven het begrip ‘duurzaamheid’ een belangrijke rol speelt. Toerisme onderzoeker Wil Munsters introduceerde het concept ‘cultural tourism sustainability mix’. Ten behoeve van de ontwikkeling van toerisme is het, volgens hem, belangrijk een evenwicht te vinden tussen de belangen van de ‘host community’ (de erfgoeddragers), de wensen van het toeristisch publiek - dat (immaterieel) erfgoed wil ervaren en beleven-, en de toeristische industrie. Duurzaam toerisme dient te zijn gericht op de wederzijdse afstemming van de uiteenlopende belangen van de stakeholders en het zoeken naar een afgewogen balans hiertussen. Samengebundeld in onderlinge harmonie en synergie vormen deze belangen de toeristische duurzaamheidsmix.

Schema.jpg

(bron: naar Hans Slangen en Wil Munsters, “Evenementenmonitoring. Van rendementsmeting naar impactevaluatie”, in Vrijetijdstudies,  34e jaargang, nr.1, 2016, p. 19)

Kennisagenda voor immaterieel erfgoed en toerisme

Binnen het bredere kader van toerismestudies wil het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed onderzoek entameren naar de relatie tussen toerisme en immaterieel erfgoed dat ook een vertaling krijgt in praktische handreikingen. Het Kenniscentrum zoekt daarbij samenwerking met de drie hogescholen die zich bezighouden met praktijkgericht onderzoek op het gebied van toerisme: Zuyd  Hogeschool (met een lector toerisme en cultuur), de opleiding ‘Innovatie hospitality management’, Saxion Research Centre Hospitality en Hoger Toeristisch en Recreatief Onderwijs Hogeschool Inholland Rotterdam.

Tijdens inspiratiedagen op 30 september in Zwolle en 28 oktober 2017 in Tilburg presenteerde het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed de eerste plannen voor programmalijn Toerisme en Immaterieel Erfgoed. Tijdens deze dagen werden ervaringen met betrekking tot toerisme tussen erfgoeddragers uitgewisseld. Ook werden de behoeften van de erfgoeddragers verkend omtrent dit onderwerp. Is er genoeg kennis omtrent de toeristische marktwaarde van bepaald immaterieel erfgoed? Is er behoefte aan (betere) samenwerking met lokale overheden of andere partijen? Binnen welke bandbreedte kunnen en willen erfgoeddragers zich bewegen met betrekking tot commodificering en commercialisering enerzijds en kwesties rondom authenticiteit en kernwaarden anderzijds? Het programma voor de inspiratiedagen vind je hier.

Publicaties

Jeffrey van Gelder (Hogeschool InHolland Rotterdam) schreef in opdracht van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed zijn afstudeerscriptie over de kaasmarkt in Alkmaar. Daarin gaat hij in op het spanningsveld tussen erfgoed en toerisme. Hij brengt de verschillende stakeholders in kaart die betrokken zijn bij de organisatie van de kaasmarkt in Alkmaar: het Kaasdragersgilde, de gemeente Alkmaar, de sponsors, de lokale musea en de plaatselijke VVV en hij beschrijft hoe er (soms) wrijving ontstaat tussen deze stakeholders en hun uiteenlopende belangen. Deze scriptie kan op deze website worden gedownload.

Dames op de berrie_kaasmarkt_Alkmaar.jpg

 

Alle rechten voorbehouden