Controversieel Immaterieel Erfgoed

Controversieel erfgoed is een grote uitdaging in de huidige superdiverse, globaliserende samenleving. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland besteedde in het verleden al aandacht aan controversieel immaterieel erfgoed in de vorm van publicaties en expertmeetings. In de nabije toekomst ontwikkelt het Kenniscentrum nieuwe activiteiten en projecten rondom dit thema. Deze zullen zich vooral toespitsen op de bevordering van het openbaar debat rond controversieel immaterieel erfgoed.

Controversieel

Zwarte Piet is het bekendste voorbeeld van controversieel immaterieel erfgoed in Nederland. Maar er zijn meer voorbeelden te noemen, zoals de culturele praktijken waarin dieren een rol spelen: wat is cultuur en wat is mishandeling? Mogen dieren voor vermaak worden ingezet, zoals in het traditionele circus gebeurt? Of wat te denken van gevaarlijk of verontreinigend erfgoed, zoals het afsteken van vuurwerk tijdens Oudjaar of vermeende verkwisting, zoals bijvoorbeeld bij fruitcorso’s? Of denk bijvoorbeeld aan discussies omtrent gendervraagstukken.

Kritiek kan ook ontstaan vanwege het juist afwezig zijn van representaties van bepaalde geschiedenissen, sociale praktijken of betekenissen in collectief immaterieel erfgoed op nationaal niveau, zoals de verbeelding en herdenking van het slavernijverleden of de gevolgen van het Nederlands kolonialisme in de huidige Nederlandse samenleving. Controversen worden vaak zichtbaar in de vorm van reacties op het – als zodanig ervaren- dominante erfgoeddiscours, zoals recentelijk ook gebeurde bij de jaarlijkse Nationale Herdenking Nederlands Slavernijverleden.

Internet en social media maken het mogelijk dat meningen, ook de ongezouten meningen, een platform krijgen. Het aantal controversen over vormen van immaterieel erfgoed lijkt te zijn toegenomen. Maar wellicht is vooral de zichtbaarheid ervan vergroot. Kritiek op ‘andermans erfgoed’ vindt tegenwoordig immers via social media veel gemakkelijker zijn weg naar het publieke domein dan in het pre-internettijdperk.   

Splijtzwam?

Immaterieel erfgoed is in potentie altijd een splijtzwam, omdat het sociale werkingsmechanisme tot gevolg heeft dat bepaalde groepen worden ingesloten en anderen (daarmee) worden buitengesloten. Immaterieel erfgoed dat voor de een vanzelfsprekend is, roept bij de ander gemengde gevoelens op. Hetzelfde geldt trouwens voor materieel erfgoed; de Gouden Koets en de Muur van Mussert lokken immer nog discussie uit. Tegenstellingen op het gebied van religie, etniciteit en seksuele geaardheid vormen uitdagingen waarop handelingsperspectieven niet eenvoudig of eenduidig  zijn. Ook elders spelen deze kwestie uiteraard; in Frankrijk ontvouwde zich een discussie over een potentieel verbod op kerststallen in de publieke ruimte. In Spanje speelt de discussie over de traditie van Driekoningen en de vraag of de rol van de donkere koning nog wel gespeeld mag worden door een witte, zwart geschminkte persoon, alsmede ook natuurlijk de kritiek op het welbekende stierenvechten.

Praktische handreikingen

In internationale UNESCO kringen is er veel discussie over de ethiek van immaterieel erfgoed. In 2016 organiseerde het ICH-NGO Forum de expertmeeting ‘Towards a code of Ethics for ICH NGO’s?’ In 2017 publiceerde de Nederlandse UNESCO Commissie een brochure over Betwist erfgoed, waarin de nadruk ligt op inclusiviteit en de dynamiek van erfgoed.

Samen met relevante partners ontwikkelt het Kenniscentrum in de jaren 2017-2020 projecten en programma’s waarin onderzoek naar controversieel erfgoed en cultural brokerage uiteindelijk leidt tot praktische handreikingen voor (immaterieel) erfgoedprofessionals.

Daarnaast zal door middel van onder andere casusstudies een praktische handleiding worden ontwikkeld om het openbaar debat te voeren en meer kennis over de multiperspectiviteit van (immaterieel) erfgoed te krijgen.

Online documenten

Alle rechten voorbehouden