Controversieel immaterieel erfgoed

Controversieel erfgoed is een grote uitdaging in de huidige superdiverse, globaliserende samenleving. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed besteedde in het verleden al aandacht aan controversieel immaterieel erfgoed in de vorm van publicaties en expertmeetings. In de nabije toekomst ontwikkelt het Kenniscentrum nieuwe activiteiten en projecten rondom dit thema. Deze zullen zich vooral toespitsen op de maatschappelijke rol van erfgoedinstellingen omtrent dergelijke tegenstellingen in de samenleving.

Binnen de UNESCO conventie heeft het Kenniscentrum het concept cultural brokerage op de agenda gezet. Dit concept doelt op bemiddeling en mediation door cultuur-makelaars (cultural brokers) die proberen een proces op te starten waarin openingen worden gecreëerd voor het ontstaan van consensus en draagvlak en het stimuleren van reflectie op betekenissen van bepaald immaterieel erfgoed. 

Controversieel

Zwarte Piet is het bekendste voorbeeld van controversieel immaterieel erfgoed in Nederland. Er is ook debat over dieren en immaterieel erfgoed; mogen dieren voor vermaak worden ingezet zoals in het circus gebeurt? Of over gevaarlijke of verontreinigend immaterieel erfgoed zoals het afsteken van vuurwerk tijdens oudjaar of vermeende verkwisting, zoals bij bijvoorbeeld fruitcorso’s. Kritiek en schuring is er ook vanwege het juist afwezig zijn van representaties van bepaalde geschiedenissen, sociale praktijken of betekenissen in collectief immaterieel erfgoed op nationaal niveau, zoals de verbeelding en herdenking van het slavernijverleden of de gevolgen van het Nederlands kolonialisme in de huidige Nederlandse samenleving. Controversen worden vaak zichtbaar in de vorm van reacties op het – als zodanig ervaren- dominante erfgoed-discours, zoals recentelijk ook gebeurde bij de jaarlijkse Nationale Herdenking Nederlands Slavernijverleden.

Men is kritisch op elkaars cultuuruitingen en internet en social media maken het mogelijk dat meningen, ongezouten en vrijuit, een platform krijgen. Het aantal controversen over vormen van immaterieel erfgoed lijkt te zijn toegenomen. Maar wellicht is vooral de zichtbaarheid ervan vergroot. Kritiek op ‘andermans erfgoed’ vindt tegenwoordig immers via social media veel gemakkelijker zijn weg naar het publieke domein en debat dan in het pre-internettijdperk.  

Splijtzwam?

Immaterieel erfgoed is in potentie altijd een splijtzwam, omdat het sociale werkingsmechanisme nu eenmaal tot gevolg heeft dat bepaalde groepen worden ingesloten, en daarmee tegelijkertijd anderen buitengesloten. Immaterieel erfgoed dat voor de een vanzelfsprekend is, roept bij de ander gemengde gevoelens op. Hetzelfde geldt trouwens voor materieel erfgoed. De Gouden Koets en de muur van Mussert lokken immer nog discussie uit. Tegenstellingen op het gebied van religie, etniciteit en seksuele geaardheid vormen uitdagingen waarop handelingsperspectieven niet eenvoudig of eenduidig  zijn. Ook elders spelen deze kwestie uiteraard. In Frankrijk ontvouwde zich een discussie over een potentieel verbod op kerststallen in de publieke ruimte. In Spanje speelt de discussie over de traditie van Driekoningen en de vraag of de rol van de donkere koning nog wel gespeeld mag worden door een witte, zwart geschminkte persoon, alsmede ook natuurlijk de kritiek op het welbekende stierenvechten.

De erfgoedinstelling als culturele makelaar?

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed organiseerde in 2016 een expertmeeting over de rol van overheden en erfgoedinstellingen met betrekking tot immaterieel erfgoed [zie bij media hiernaast]. Centrale vraag was: hebben overheden en erfgoedinstellingen een rol in het bevorderen van dialoog en/of in het op een creatieve manier ontwikkelen van alternatieve handelingsperspectieven die meer insluitend zijn?

Praktische handreikingen

In internationale UNESCO kringen is veel discussie over de ethiek van immaterieel erfgoed. In 2016 organiseerde het ICH-NGO Forum de expertmeeting ‘Towards a code of Ethics for ICH NGO’s?’ In 2017 publiceerde de Nederlandse UNESCO commissie een brochure over Betwist erfgoed, waarin de nadruk ligt op inclusiviteit en de dynamiek van erfgoed.

Samen met relevante partners ontwikkelt het Kenniscentrum de komende jaren projecten en programma’s waarin onderzoek naar controversieel erfgoed en cultural brokerage uiteindelijk leidt tot praktische handreikingen voor (immaterieel) erfgoedprofessionals.

Online documenten

Alle rechten voorbehouden