Immaterieel Erfgoed & Superdiversiteit

Het waarborgen van culturele diversiteit is een belangrijke doelstelling van de UNESCO Conventie ter Bescherming van het Immaterieel Erfgoed.

Straatbeeld na park West Kruiskade

Een centrale rol is weggelegd voor ‘gemeenschappen, groepen en individuen’ bij het produceren, beschermen, onderhouden en opnieuw creëren van immaterieel cultureel erfgoed, aldus de Conventie. De Conventie noemt ook het respecteren van (culturele) diversiteit als een belangrijk uitgangspunt. 

In de Nederlandse context zijn de thema’s ‘diversiteit’ en concepten als ‘gemeenschap’ en ‘identiteit’ van belang. Het discours aangaande culturele diversiteit kan tegenwoordig dikwijls beschouwd worden als gerelateerd aan integratiepolitiek, Nederlanderschap en alle bijbehorende (politieke) vertogen en gevoeligheden. Dat heeft (ook) gevolgen voor de manier waarop deze thematiek in relatie tot de UNESCO Conventie vaak geïnterpreteerd en geïmplementeerd wordt in Nederland.

Vanuit het mondiale UNESCO perspectief speelt diversiteit een wat andere rol; ook hier gaat het om begrippen als gemeenschap en identiteitsvorming, waarbij echter niet het 'nationale' perspectief voorop staat maar juist een benadering van onderop. Het gaat UNESCO niet om 'Nederlanderschap', maar om wereldwijde culturele diversiteit van gemeenschappen, gemeenschappen die gezien worden als netwerken van betrokkenen die zich op de een of andere manier identificeren met (vormen van) immaterieel erfgoed.

Verschillende culturen naast elkaar

Hoe dit in de praktijk van onderop vorm krijgt, wil het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland onderzoeken in projecten met uiteenlopende partners. Een eerste begin is gemaakt met onderzoek naar een superdiverse wijk in Rotterdam, de West-Kruiskade. Het nog lopende onderzoek is gepubliceerd in het International Journal for Intangible Heritage (zie hiernaast bij documenten). 

Mede ingegeven door sociaal-maatschappelijke en politieke ontwikkelingen is er veel discussie over het gebruik van de concepten ‘diversiteit’ en ‘gemeenschap’.  Deze worden doorgaans geassocieerd met een essentialistische, multiculturalistische en verstarde kijk op ‘cultuur’ en ‘erfgoed’ waarbij er geen tot weinig ruimte is voor dynamische vormen van overlap, overbrugging of vervaging van sociale, culturele, religieuze of etnische grenzen. We staan op het punt van een paradigmaverschuiving, waarbij we een transitie doormaken van een post-multiculturalistisch perspectief  naar een ander, nieuw denkraam. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland initieert onderzoek naar een vernieuwde invulling en werkbaarheid van de concepten ‘gemeenschap’ en ‘diversiteit’ binnen een erfgoedperspectief. Het concept ‘superdiversiteit’ hanteert het daarbij als vertrekpunt.

internationale winkels

Superdiversiteit

De antropoloog Steven Vertovec gebruikte als eerste de term ‘superdiversiteit’ in 2007 in zijn artikel Super-diversity and its implications in het tijdschrift Ethnic and Racial Studies 30 (6): 1024-1054 . Het begrip superdiversiteit is een concept dat we gebruiken om een nieuwe ontwikkeling in onze samenleving te analyseren: de toename, vooral in grote steden, van mensen die hun wortels hebben in migratie. De grote diversiteit van etnische-culturele achtergronden toont zich bijvoorbeeld in Rotterdam. Hier leven nu 170 verschillende nationaliteiten. Vorig jaar kende Amsterdam 177 nationaliteiten. Bij superdiversiteit is er geen sprake meer van een dominante cultuur. Verschillende mensen uit diverse culturen beïnvloeden elkaar. Daardoor ontstaat transcultureel erfgoed oftewel hybride cultureel erfgoed. Tot slot wordt het hebben van een diverse culturele achtergrond en een transculturele immaterieel erfgoed de maat. Diversiteit is de norm, het normale. De term wordt ook wel uitgelegd als ‘The diversification of diversity’.

Sinds 2016 zet het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland superdiversiteit in relatie tot immaterieel erfgoed op de agenda. Het organiseren van de ‘Reflectiedag diversiteit en immaterieel erfgoed’ in maart 2016 in samenwerking met tapis plein, FARO en KU Leuven was het beginpunt.

Congres Diversiteit West-Kruiskade Rotterdam

Het volledige themanummer van het tijdschrift Volkskunde dat de aanleiding vormde voor deze dag is online te raadplegen (zie hiernaast bij documenten). In het kader van kennisontwikkeling is het belangrijk om met een open en inclusieve blik continu oog te hebben voor dynamiek en verschuivende en vervagende grenzen op allerlei niveaus. Het concept superdiversiteit biedt aanknopingspunten om vorm en duiding te geven aan de gelaagdheid en netwerkprocessen die onze hedendaagse samenleving kenmerken. Superdiversiteit is daarmee een van onze aandachtspunten in het kader van kennisontwikkeling op het terrein van levend immaterieel erfgoed voor de komende jaren. 

De meest recente activiteit is een internationale conferentie over ‘Urban Cultures, Superdiversity and Intangible Heritagedie het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland in samenwerking met onder andere Universiteit Utrecht, Werkplaats immaterieel erfgoed en FARO uit België en de Duitse UNESCO Commissie organiseerde in februari 2018 in Utrecht. Lees hier het verslag van deze conferentie: Superdivers immaterieel erfgoed.

Online documenten

Op 17 maart 2016 organiseerden tapis plein, het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland en de KU Leuven een reflectiedag ‘Diversiteit en Immaterieel Erfgoed’. Lees in het document hiernaast het verslag.

Het tijdschrift Volkskunde publiceerde in 2015 een themanummer over diversiteit en immaterieel erfgoed. Het volledige themanummer is hiernaast te downloaden. Enkele relevante artikelen in dit themanummer zijn onder meer:

Activiteiten

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland onderneemt diverse activiteiten om de uitdagingen van superdiversiteit beter onder de aandacht te brengen.

In het kader van het internationale Immaterieel erfgoed & Musea Project stond het thema ‘superdiversiteit’ centraal tijdens een internationale conferentie in Rotterdam op 7 en 8 november 2017. Albert van der Zeijden en Sophie Elpers schreven hiervoor het position paper 'Intangible Heritage & The Museum in an Age of Superdiversity', dat hiernaast gedownload kan worden.

Op donderdag 15 en vrijdag 16 februari 2018 organiseerde het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland samen met andere organisaties de internationale studiedag ‘Urban Cultures, Superdiversity and Intangible Heritage’.

 

Alle rechten voorbehouden