De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.

Beschrijving

Staphorster stipwerk is een techniek om stoffen en andere materialen te versieren. Stipjes verf worden met stempels op de stof gedrukt. Ieder stempel heeft zijn eigen kleur en als de vormen en kleuren gecombineerd worden, ontstaan er patronen. Elke ‘stipper’ ontwikkelt zijn of haar eigen stempels en patronen. Sommige patronen en motieven komen terug, zoals blad- en bloemmotieven of voorbeelden uit de volkskunst. De gebruikte kleuren vertellen iets over de drager of draagster. Blauw is bijvoorbeeld de kleur van de rouw. Hoe meer kleur er in de blauwe patronen is verwerkt, hoe minder zwaar de rouw is. Rood wordt juist alleen buiten de rouwtijd gedragen. Door modernisering van de verf en de stempels, is het nu mogelijk om ook andere materialen dan stof te bedrukken en is de bestipte stof wasbaar in de wasmachine. Het principe en de techniek van het stipwerk zijn niet veranderd. Er worden in Staphorst nu bijvoorbeeld ook plastics en andere kunststoffen bedrukt. Traditioneel Staphorster stipwerk op moderne gebruiksvoorwerpen en kledingstukken, zoals sieraden, ondergoed, zwemkleding en kerstballen.

Beoefenaars en betrokkenen

Alle inwoners van Staphorst zijn min of meer betrokken bij het stipwerk. Dames in Staphorst die nog klederdracht dragen, bedrukken vaak nog hun eigen stof. Naast deze groep is Gerard van Oosten een van de actiefste Staphorster stippers. Hij geeft workshops stipwerk en sinds een paar jaar is hij met een groep jonge Staphorsters bezig om eigentijdse producten te ontwikkelen. Op deze manier blijven nieuwe generaties betrokken bij deze techniek en wordt er gewerkt aan een toekomst voor het stipwerk. Inmiddels zijn er veel mensen in Staphorst actief bezig met het traditionele stipwerk. Museumboerderij Staphorst heeft een klederdrachtcollectie met stipwerk. De Stichting Staphorster Stipwerk is een breed netwerk rond stipwerk.

Geschiedenis en ontwikkeling

Om dure stoffen met ingeweven patronen te imiteren, werden in middeleeuws Europa stoffen versierd door middel van oliedruk. Pigmenten werden met bijvoorbeeld lijnolie of vernis vermengd tot ‘drukpap’, waarmee op de stof gestempeld werd met houten blokken. De stoffen waren niet zo geschikt voor kleding, want ze waren vrij stijf en zwaar en de opdruk verdween snel bij het wassen. Frans Vloedgraven, eigenaar van een textielwinkel in Staphorst, ging in 1905 handbedrukte stoffen verkopen in Staphorst. Op de markt had hij een boerin gezien met een zwart jakje met witte stipwerkbloemetjes. Vloedgraven dacht dat dit zou passen in de Staphorster klederdracht. De nieuwe mode sloeg aan en ook anderen gingen deze stoffen en stempels verkopen. Toen leverancier Palthe in 1929 stopte met de verkoop van de stof, ging de zoon van Vloedgraven daar in de leer en hij kwam terug met kennis over de technieken en met de benodigde materialen. Dat was het startsein voor de Staphorster productie van met stipwerk bedrukte stoffen. Staphorster vrouwen gingen in diezelfde tijd ook handmatig stoffen voor hun klederdracht versieren met stipwerk. Zij maakten hun eigen stempels en ontwikkelden hun eigen motieven en patronen.

Vanaf 2010 kwam er meer aandacht voor het stipwerk, deels op initiatief van inwoners, deels doordat de modeontwerper Ricardo Ramos een collectie ontwierp die geïnspireerd was op de Staphorster klederdracht. Staphorster verftechnicus Gerard van Oosten merkte dat de traditionele verf niet meer voldeed aan de huidige eisen: met giftige stoffen, een lange droogtijd en het was niet machinewasbaar. Gebaseerd op de traditionele verf ontwikkelde hij nieuwe verf, met kleur en glans die gelijk is aan de traditionele verf. Met deze nieuwe verf zijn er tal van mogelijkheden voor het stipwerk. Nu kunnen onder meer ondergoed, zonnebrillen en kerstballen versierd worden met Staphorster stipwerk.

Borgingsacties

2015-2019

  • Doorgaan met de opleidingen en workshops voor jongeren en volwassenen en het uitbreiden van de lessen aan schoolkinderen, in en buiten de scholen. 
  • Samenwerken met organisaties die zich bezig houden met andere druktechnieken om elkaar waar mogelijk te versterken.
  • Verder opbouwen van het digitale archief (kennis, achtergronden, PR-artikelen).
  • Proberen het Staphorster stipwerk en de kwaliteitsproducten daarvan nog meer onder de aandacht te brengen van de doelgroepen die dit kunnen waarderen en die er ook voor willen en kunnen betalen wat het waard is. Bijvoorbeeld in het westen van het land, door samenwerking met musea en instellingen daar, en in het buitenland, bij toeristen en kopers.
  • De traditionele dracht, ook als die uit het dagelijkse straatbeeld is verdwenen, toch zichtbaar houden, bijvoorbeeld bij speciale gelegenheden.
  • Proberen het Staphoster stipwerk voor te laten dragen voor de internationale UNESCO lijst om de overdracht en doorontwikkeling nog meer te borgen door vergroting en versterking van de bekendheid en het draagvlak.

2012-2015

  • De vakopleiding is opgezet, er zijn meer dan circa 50 mensen opgeleid.
  • Er zijn workshops ontwikkeld met een speciale lesmap.
  • Er is een handboek gemaakt voor vakmensen over de herkomst, geschiedenis, tradities, materialen, technieken en ontwikkeling van het Staphorster stipwerk, met bijbehorende USB-stick met foto's en filmpjes.
  • Er is inzicht in de objecten en informatie in Staphorst.
  • Alle stipwerkobjecten in de Museumboerderij zijn geregistreerd en voorzien van informatie.
  • Vakmensen die de workshop willen gaan geven volgen een trainingsdag en ontvangen het lesmateriaal.
  • Voor het scholenproject zijn les- en materiaalkisten gemaakt.
  • Voor basisscholen is een pakket van vier lessen gemaakt, met aandacht voor de achtergrond van de traditie.
  • Er is een grote hoeveelheid stempels ontwikkeld voor workshops, voor vakmensen, traditionele stipsters, volwassenen, jongeren en basisscholen. De deelnemers aan de vakopleiding hebben zelf geleerd stempels te maken. Ook zijn er mensen van de vakopleiding die hun geheel eigen variaties maken en er is geëxperimenteerd met digitaal geprinte stempels.
  • Er is veel aan PR gedaan en met succes, het stipwerk heeft een enorme 'boost' gekregen en er zijn veel mensen binnen en buiten Staphorst aan het stipwerk gegaan.
  • Er is voor de vakmensen allround stipwerkverf ontwikkeld, er zijn stempels gemaakt.
  • Voor de groep traditionele stipsters is veel aandacht. Gerard van Oosten geeft desgewenst hulp en advies bij vragen en wensen over verf, stempels en specifieke te bedrukken materialen.
  • Er zijn verfsets en stempels te koop voor beginners, gewoon goede verf voor eenvoudig stipwerk.
  • Er is naast de traditionele kleuren nu ook zilver- en goudkleurige stipwerkverf ontwikkeld.
  • Er wordt geëxperimenteerd met diverse verfsoorten voor specifieke materialen zoals keramiek en porselein.
  • Er is een speciale oven gemaakt om stipwerkverf te fixeren op stof, zodat de stof gewassen kan worden.
  • Er zijn naast de traditionele, steeds meer eigentijdse stipwerkproducten te zien. Jongeren vinden het nu leuk om in stipwerk te lopen.

Contact

Stichting Staphorster Stipwerk
Gemeenteweg 67
7951 CE Staphorst
Website