De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.

Beschrijving

Vendelen, beter bekend onder de term vaandelzwaaien of vendelzwaaien, is een uiting waarbij behendigheid en lenigheid centraal staan. Vendelzwaaien is het uitoefenen van een aantal slagen met een stok met contragewicht, voorzien van een stoffen (lappen)doek. Vendelen is een artistieke bezigheid, wanneer het door bekwame, kundige handen uitgeoefend wordt. Er ontstaat dan een spel van meer dan plezier alleen, maar ook van toegewijde eerbied.

De vendelhulde zelf wordt een gebed en strijd genoemd, terwijl de vendeliers er steeds aan worden herinnerd, dat ze met gewijde vendels vendelen. Als we de vendeliers volgen in hun slagen kunnen we het volgende herkennen:

  • Het rondzwaaien boven het hoofd betekent: houd je kloek en sterk in de strijd die komen gaat.
  • Als de vlag wordt rond gegooid om de hals betekent dit: weer je geducht al zal dit ook je hoofd moeten kosten.
  • Wanneer de vlag om de lendenen wordt gedraaid : geef aan dit werk je kracht, je lichaam en desnoods je leven.
  • Als de vlag draait om de knieën betekend dit: houd je leden lenig en je kunt ook knielen.
  • De vlag draait om de enkels: laat de vlag steeds draaien, maar zorg ervoor dat deze schoon en rein blijft, het symbool hiervan is dat de vendelier mag nimmer met het vendel de grond zal raken. Zo heeft elke slag die wordt gemaakt met het vendel zijn eigen betekenis.

In Gelderland kennen we groepsvendelen, acrobatisch/solo vendelen en groeps-acrobatisch vendelzwaaien. In deze klassen worden op de diverse schuttersconcoursen wedstrijden georganiseerd op veelal mechanische muziek. Een bekwame jury beoordeeld de slagen en geeft hier een rapport over uit, waarmee men prijzen kan behalen.

Beoefenaars en betrokkenen

De 62 Schutterijen en Gilden in Gelderland hebben bijna allemaal enkele of meerdere vendeliers binnen hun gelederen, wat een totaal geeft van 700 beoefenaars. Een vendelier draagt hetzelfde uniform als de overige schutters/gildeleden van zijn schutterij of gilde. Iedere schutterij of gilde heeft een eigen uniform in Gelderland wat vaak dateert en correspondeert met de ontstaansgeschiedenis van de schutterij of het gilde waartoe men behoort. 

De schuttersgilden in Gelderland zijn verenigd in de Federatie van Gelderse Schuttersgilden en Schutterijen ‘Sint Hubertus’. Ook de bevolking van een dorp of stad met een schutterij of gilde is betrokken bij het vendelen. De vendeliers draaien immers enkele malen per jaar hun vendel als eerbetoon voor gebeurtenissen in hun woonplaats.

Geschiedenis en ontwikkeling

Over de plaats en tijd van het ontstaan van het vendelen is nauwelijks iets bekend. Alleen kan gesteld worden dat het vaandel in de twaalfde en de dertiende eeuw – in de tijd van de Kruistochten – in Europa terecht is gekomen. Vendelzwaaiers gingen samen met de trommelaars militaire manschappen vergezellen om ze op te zwepen en om de vijand te imponeren. Later werd het een schouwspel.

Aanvankelijk hadden vaandels korte stokken. In de achttiende eeuw verscheen de loden bol als contragewicht aan een langere stok. Het zwaaien werd daardoor gemakkelijker en de figuren konden gelijkmatiger uitgevoerd worden. Naast het klassiek vendelen ontstond acrobatisch vendelen. Daarbij presenteert de vendelier allerlei kunsten met de vlag, vaak in een groep van twee of drie, steeds zo dat de vlag niet de grond raakt. Sinds de twintigste eeuw worden er in Gelderland wedstrijden georganiseerd voor het groepsvendelzwaaien en voor het individueel acrobatisch vendelzwaaien. Momenteel worden er, verdeeld over de vier schutterskringen, zes keer per jaar wedstrijden gehouden op verschillende plaatsen in de provincie.

Borgingsacties

2016-2019

  • Er wordt gewerkt aan een scholenprogramma over schutterijen en gilden in het algemeen. Ook vendelzwaaien krijgt hierin veel aandacht. Samen met het Gelders Schuttersmuseum en diverse basisscholen wordt gewerkt aan een scholenproject dat provinciaal kan worden uitgedragen. 
  • Vendelzwaaien zo breed mogelijk en bij diverse gebeurtenissen blijven uitdragen waarbij gestreefd wordt naar aandacht van radio en televisie. 
  • De Federatie nodigt de verenigingen enkele malen per jaar uit om actief deel te nemen aan ontmoetingen waarin broederschappen en uitwisseling van technieken worden besproken en beoefend. 
  • De Federatie spoort de verenigingen aan om de jeugd op jonge leeftijd te betrekken bij hun vereniging door middel van workshops en en door oefen ochtenden te verzorgen op scholen en bij andere gelegenheden in hun gemeente.

2014-2015

  • De Federatie heeft wedstrijden en optredens verzorgd en georganiseerd zodat het vendelzwaaien bij verenigingen blijft voortbestaan. Verenigingen zijn zelf zeer actief in het naar buiten treden.
  • De Federatie nodigt de verenigingen enkele malen per jaar uit om actief deel te nemen aan ontmoetingen waarin broederschappen en uitwisseling van technieken worden besproken en beoefend. 
  • De Federatie heeft de verenigingen aangespoord tot het werven van nieuwe leden. Zij staat de verenigingen waar nodig bij met raad en daad.
  • De verenigingen in Gelderland en de bewoners van de dorpen die schutterijen en gilden in hun dorp hebben, zijn zich er nog meer bewust van geworden dat vendelzwaaien een oude traditie is die hoort bij hun dorp of stad. 
  • Er wordt door veel verenigingen gewerkt aan een jongerenprogramma. Hierbij wordt er op basisscholen onderwijs gegeven over de tradities en gebruiken van het vendelzwaaien en de schutterij en/of gilde van het dorp. Steeds meer verenigingen constateren dat dit een effectieve manier is om jeugd te betrekken. Onlangs hebben jeugdgroepen zich spontaan aangemeld om te gaan vendelzwaaien. 
  • Het vendelzwaaien is goed te vinden op internet. Dat werkt stimulerend naar de jeugd toe. Niet alleen door beschrijvingen maar ook doordat er veel filmpjes op staan.

Contact

Federatie van Gelderse Schutterijen en Gilden 'St. Hubertus'
Willem Alexanderstraat 17
6921 XG Duiven
Website