Het Netwerk Immaterieel Erfgoed laat de variëteit aan cultuuruitingen zien die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf erkennen als immaterieel erfgoed. Dit immaterieel erfgoed is door henzelf in het Netwerk aangemeld. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is derhalve niet verantwoordelijk voor de inhoud van de beschrijving.
De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.

Beschrijving

Bij de straatexploitatie van draaiorgels trekt een orgelman of orgelvrouw erop uit om met een draaiorgel muziek te laten klinken in de openbare ruimte. Bij de straatexploitatie neemt de orgelman of vrouw dikwijls de rol op zich van entertainer. Hij begroet vriendelijk de passanten en toehoorders en tracht al rammelend met zijn ‘mansbakje’, het mansen, een financiële bijdrage te verkrijgen.

De dag begint voor de orgelman met koper poetsen. Alle koperen delen, zoals het klavier, het mansbakje en de sierstrippen aan de orgelkast moeten glimmen. De hedendaagse orgelman kan het muziekboek samenstellen op een SD-kaart en houdt hierbij rekening met speciale gelegenheden en het weertype.

Bij de exploitatie in de woonwijken gaat men volgens een vast patroon door de straten en wordt er huis-aan-huis aangebeld, om de bewoners uit te nodigen een financiële bijdrage te leveren. In de winkelgebieden en soms de buurt van evenementen neemt de orgelman ook steeds verschillende standplaatsen in. Het zich voortbewegen is een essentieel onderdeel. Af en toe wordt er een korte pauze gehouden.

 

Beoefenaars en betrokkenen

Veel beoefenaars zijn verenigd in de landelijke vereniging: Kring van Draaiorgelvrienden. Ook de Stichting Draaiorgelfestival Amsterdam, Stichting Kunkelsorgel uit Haarlem, de Nederlandse Stichting ter Promotie van het Pierement en Het Museum Speelklok zijn betrokken bij de straatexploitatie van draaiorgels. Ook zijn er draaiorgelbouwers, restauratoren, decorateurs en muziekarrangeurs nauw betrokken bij de straatexploitatie van draaiorgels.

De erfgoedgemeenschap telt circa 90 gepassioneerde exploitanten van straatdraaiorgels; beroepsmatige exploitanten en hobbymatige orgelmannen en -vrouwen. De laatsten zijn tegenwoordig zelfs in de meerderheid. De beroepsexploitanten draaien meerdere dagen per week en zijn voor hun kosten voor levensonderhoud volledig afhankelijk van de inkomsten in het mansbakje. De hobbymatige orgelmannen, die meestal hun vrije zaterdag benutten om er met een draaiorgel op uit te gaan, benutten de inkomsten uitsluitend voor het onderhoud van hun meestal unieke mechanische muziekinstrument. Beide groepen besteden een belangrijk deel van hun inkomsten aan de geregelde uitbreiding van het muziekrepertoire.

 

Geschiedenis en ontwikkeling

De geschiedenis van de straat exploitatie van draaiorgels in Nederland is bijna 150 jaar oud. In 1875 vestigde zich in Amsterdam de Belg Leon Warnies, die begon met het verhuren van kleine, meestal draagbare draaiorgels. Zijn eerste draaiorgelverhuurbedrijf in Nederland vormt het meest zichtbare startpunt van de exploitatie van straatdraaiorgels in Nederland die in de loop van de 20e eeuw tot grote bloei is gekomen. Na enige tijd kreeg het initiatief van Warnies navolging en ontstonden er zowel in Amsterdam als Rotterdam en Den Haag, verschillende orgelverhuurbedrijven.

Geïnteresseerden die over een daartoe benodigde vergunning beschikten konden bij deze verhuurbedrijven een draaiorgel huren. Het hoogtepunt van de exploitatie lag in de jaren ’20 en ’30, toen er alleen al in de stad Amsterdam dagelijks 40 exploitanten op straat waren.

In de loop der jaren zijn er heel wat dingen verandert: de kartonnen zig-zag boeken waarop de muziek is vastgelegd heeft plaatsgemaakt voor de digitale SD-kaart. In de meeste gevallen is de wagen gemotoriseerd en waar vroeger nog vaak in woonwijken huis-aan-huis werd aangebeld om een bijdrage te vragen kiezen beoefenaars er vanaf de jaren ’70 voor om in de stads- en winkelcentra de muziek ten gehore te brengen.

 

Borgingsacties

Om de straatexploitatie van draaiorgels te borgen voor de toekomst worden de volgende acties ondernomen:

-        Er wordt een website bijgehouden waar veel informatie staat over exploitatie van draaiorgels.

-        Er wordt gekeken naar in hoeverre er onderzoek gedaan kan worden naar alternatieven voor contant geld, omdat dit steeds meer lijkt te verdwijnen onder winkelend publiek.

-        Ook wordt er gekeken naar de mogelijkheden om een Nederlandse Orgelman vereniging op te zetten met vaste donateurs.

-        De Kring van Draaiorgelvrienden bemiddelt actief tussen gemeentes en exploitanten.

Contact

Kring van Draaiorgelvrienden
Longway 14
8881 CM West-Terschelling
Friesland
Website