Het Netwerk Immaterieel Erfgoed laat de variëteit aan cultuuruitingen zien die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf erkennen als immaterieel erfgoed. Dit immaterieel erfgoed is door henzelf in het Netwerk aangemeld. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is derhalve niet verantwoordelijk voor de inhoud van de beschrijving.

Beschrijving

Gamelan is de naam voor zowel de instrumenten als de muziek; het is afkomstig van het woord 'gamel' dat slaan of kloppen betekent. Het is een verzameling van percussie-instrumenten, die bespeeld worden met de hand of met een knuppel/hamer, en bestaat uit: 

  • saron en peking (maatgevend voor de melodie) 
  • bonang (voor de klankvariatie, klankdiepte, verfraaiing, extra effecten) 
  • gong (interpunctie, geeft fasen en frases in de melodie aan) 
  • kendang (temperament, ritme, tempo, einde)

Het bouwen van de instrumenten vereist zwaar handmatig werk. De klankplaten komen tot stand na een lang proces van snijden en uithameren van ijzer. De kendang (trommel) is van hardhout en leer gemaakt. De houten onderstellen worden eenvoudig geverfd en versierd.

Gamelan dient als muzikale omlijsting en begeleiding van verschillende vormen van uitvoerende kunsten: wayang kulit (schimmentoneel met lederen poppen); wayang wong (levend toneel), tayub/janggrung (dans- en zangfestijn), ludrug (ludiek volkstoneel), jaran kepang (paardendans), serimpi (traditionele Javaanse dansen) en tembang (gezongen poëzie). Deze worden uitgevoerd bij gemeenschapsfestiviteiten en georganiseerd door sociaal-culturele organisaties, onder andere bij de herdenking van de aankomst van de eerste contractarbeiders in Suriname, Idul Fitr (suikerfeest), nieuwjaar, evenals bij persoonlijke gebeurtenissen: verjaardagen, huwelijken, jubilea, inauguraties enzovoort. Uitvoeringen vinden ook plaats op uitnodiging van erfgoedpartners en instanties.  

Gamelanlessen omvatten: speeltechniek, herkennen van klank en ritme en het samenspel. De dynamiek uit zich onder meer in de inkleuring van de muziek met invloeden van muziektradities die Suriname rijk is. In de loop der tijd zijn behalve klassieke stukken ook moderne stukken geschreven. Er is ruimte voor nieuwe melodieën en nieuwe toepassingen, voor verfijning en aanpassing. 

Beoefenaars en betrokkenen

De eerste generatie Javanen in Suriname beschikte over de kennis en vaardigheid om de instrumenten te maken. Omdat het ambacht niet breed is overgedragen, zijn er slechts enkelen in Nederland die over deze vaardigheid beschikken. Tegenwoordig bespelen zowel mannen als vrouwen de gamelan, en ook kinderen. Door gemengde huwelijken komen ook mensen van andere achtergronden steeds meer met de gamelan in contact. De vroegere generatie beoefenaars speelde de gamelan op gevoel. Notaties bestonden niet. De klanken en de vaardigheden uit Indië waren nog sterk in het geheugen. Gaandeweg ontstond het besef dat notaties onontbeerlijk zijn voor de overdracht aan jongeren. In de loop der jaren zijn de notaties op schrift gezet en verfijnd. Dit heeft tot muzikale verbetering geleid. Deze notaties zijn echter nog steeds niet uitgegeven in een boekwerk.  

In Nederland zet Stichting Comité Herdenking Javaanse Immigratie (STICHJI) zich in om de geschiedenis en het erfgoed van Javaanse Surinamers levend te houden. STICHJI fungeert daarom als penvoerder voor de voordracht van de Surinaams-Javaanse Gamelantarditie. 
In Nederland zijn er acht gamelangezelschappen, die op 9 december 2018 het Netwerk Surinaams-Javaanse Gamelan hebben gevormd. Zij beoefenen de gamelan en de van gamelan afhankelijke podiumkunsten. De acht gezelschappen zijn: 

  1. Bangun Muljo Delfzijl van Sociaal Culturele Vereniging Gotong Rojong, 1982. 
  2. Bangun Utomo Hoogezand, 1993. 
  3. LCN 2000 Amsterdam, 2000. 
  4. Slamet Budaya Amsterdam; werkt nauw samen met LCN 2000, gespecialiseerd in terbangan. 
  5. Trisno Suworo Rotterdam; van stichting Bebarengan Anggawé Rukuning Rakyat, 1998. 
  6. Bangun Tresna Budaya Den Haag, ontstaan in 1997; statuten in 2007 
  7. Witing Klapa Den Haag; van stichting Manggar Megar, 2004. 
  8. Sugambra Eindhoven, 2019 

De beoefenaars bestaan uit de spelers die deel uitmaken van de ensembles, gemiddeld acht per ensemble. Daarbij komen nog de leerlingen die in de leer zijn bij deze gezelschappen. Buiten deze ensembles zijn er individuele gamelanbeoefenaars die de vaardigheid hebben meegenomen uit Suriname. 

Geschiedenis en ontwikkeling

De gamelan kan worden aangemerkt als gedeeld erfgoed met wortels in Indië. Het is in Suriname ontwikkeld door de Javanen die in de koloniale periode door Nederland uit Indië zijn overgebracht naar Suriname om daar als contractarbeiders te werken. De impuls tot ontwikkeling van de Surinaamse Gamelan werd in 1903 gegeven, toen de Nederlandse Handels Maatschappij een set instrumenten uit Indië importeerde voor de arbeiders van plantage Mariënburg. Dit was een gewaardeerd gebaar omdat de Javaanse contractarbeiders intense heimwee hadden. Het stelde hen in staat om vormen van kunst, vertier en vermaak die ze gewoon waren in het land van herkomst ook in Suriname vorm te geven. Hieraan werden zij in de Surinaamse samenleving langzamerhand herkend. Het was belangrijk voor de versterking van hun identiteit. In Suriname is daarna een prototype gamelan ontstaan, dat naar Nederland is meegenomen door de Javaanse Surinamers die in de jaren '70 naar Nederland zijn geëmigreerd. Omdat nikkel, tin en koper in Suriname niet te vinden waren om zoals in Indië een legering van brons te maken, werd gezocht naar een alternatief. Daarom ging men ijzer dat gewonnen werd uit olievaten en andere voorwerpen gebruiken. Geëmigreerde beoefenaars hebben in Nederland gamelangroepen gevormd. De klankplaten voor de instrumenten brachten zij (met uitzondering van Bangun Muljo) zelf mee of deze werden uit Suriname geïmporteerd. De verdere bouw (klankkasten) werd in Nederland gedaan. De leermeesters onder de beoefenaars gaven een-op-een onderricht aan hun pupillen. Een aantal heeft zich verder bekwaamd door lessen te volgen bij instellingen voor muzikale vorming. Zij zijn de huidige experts. Verfijning van muzieknotaties en speeltechniek is het resultaat van hun inspanningen en dat heeft ervoor gezorgd dat er een beduidend verschil is tussen de beoefening in Suriname en Nederland.

Borgingsacties

  • Voortzetten van voorlichting en bewustwordingscampagnes over de teloorgang van de gamelan, niet slechts gericht op de Javaans-Surinaamse gemeenschap, maar samenlevingbreed. 
  • Er worden voorlichting en bewustwordingscampagnes gericht op jongeren georganiseerd, waaraan vorm gegeven wordt door jongeren. 
  • Men gaat een website bouwen voor het Netwerk Surinaams-Javaanse Gamelan waar informatie wordt gedeeld over activiteiten, verhalen, filmbeelden, muziekclips en dergelijke ter versterking van de promotie en communicatie. 
  • De publicatie van de notaties wordt ter hand genomen voor gebruik in Nederland en Suriname.
  • De bestaande workshops worden gecontinueerd en men gaat elkaar helpen om deze op de eigen locaties op te zetten. 
  • De mogelijkheid wordt onderzocht om in samenwerking met (een) instelling(en) voor muzikale vorming een aansprekend lesaanbod (lesmateriaal en lesprogramma) voor jong en oud te ontwikkelen. 
  • Er wordt een lijst van allerhande documentatie en waar die te vinden is opgesteld, zodat deze aan het publiek beschikbaar gesteld kan worden op de website van het Netwerk. 
  • Op elke locatie waar een gezelschap gevestigd is, wordt onderzocht welke partners (oude en nieuwe) van betekenis kunnen zijn voor het behoud van het immaterieel erfgoed en er wordt proactief contact welke vorm van samenwerking mogelijk is. 
  • Er wordt een jaarlijkse interactieve gamelanactiviteit georganiseerd, waarbij de gezelschappen bij toerbeurt de voortrekkersrol op zich nemen. 
  • Om de deelname van jongeren te stimuleren, wordt een prijs ingesteld voor uitzonderlijke prestaties zoals: een vernieuwende muzikale compositie; aansprekend verhaal of gedicht; choreografie van een dans, allemaal voor uitvoering met begeleiding van de gamelan. 
  • Men gaat onderzoeken wat er leeft onder jongeren. Ook wordt er uitgezocht waarom jongeren die ooit gamelan hebben gespeeld zijn gestopt en waarin zij graag hernieuwde energie willen steken. 

Contact

Stichting Comite Herdenking Javaanse Immigratie
Vaartdreef, 126
2724
Zoetermeer
Nederland