Beschrijving

De midwinterhoorn wordt op ambachtelijke wijze gemaakt uit een natuurlijk gegroeide tak of stam. Hij bestaat uit twee uitgeholde delen van één stam met een lengte van ca. 120 tot 150 centimeter die overlangs luchtdicht zijn afgesloten, met een verloop van minder dan polsdikte naar zo wijd dat er een vuist in de “beker” kan, bij voorkeur met een kromming, zoals ontstaan is bij de groei van de stam. De happe, een rond en hol conisch pijpje, vormt het losse mondstuk van de midwinterhoorn. Het bouwen van een midwinterhoorn verloopt in 7 fasen: kappen of zagen van hout; drogen van de stam of de verse stam meteen bewerken; de stam in tweeën zagen en het (hap)gat boren; het uithollen van elke helft tot een dikte van 7-9 mm. met een houten hamer of fleshamer en een vermetguts; de binnenkant verder afwerken tot de wand van beide helften even dik is en de binnenzijde mooi glad; als het hout voldoende droog is, worden beide helften met watervaste houtlijm gelijmd en één dag gedroogd; de happe wordt gemaakt van vlier. Aan het eind van het proces is vers hout nog nat. De hoornhelften zitten als er niet aan gewerkt wordt, in slangklemmen die goed aangedraaid worden. De hoorn moet nog goed drogen (een week of meer). Ook bij het werken met droog hout zet je de helften met klemmen steeds aan elkaar (tegen mogelijk scheeftrekken van de helften).

Beoefenaars en betrokkenen

Midwinterhoornbouwers die lid zijn van blaasgroepen stellen hun kennis en kunde veelal ter beschikking van de groep. Het komt regelmatig voor dat er cursussen midwinterhoornbouwen verzorgd worden door ervaren leden van midwinterhoorngroepen. Maar soms ook door bouwers die geen lid zijn van een blaasgroep en als zodanig niet georganiseerd zijn. Dat laatste geldt ook voor bouwers die alleen bouwen en geen cursussen verzorgen. Tussen de midwinterhoornbouwers onderling bestaan in de regel geen formele banden. De Federatie van Gelderse Midwinterhoorngroepen en de Stichting Midwinterhoornblazen Twenthe hebben afgesproken zich samen als erfgoeddrager op te werpen. Binnen hun werkgebied hebben zeker enige honderden blazers/bouwers minimaal één, maar vaak ook meerdere, midwinterhoorns gebouwd.

Geschiedenis en ontwikkeling

De oudste afbeeldingen van een sterk op een midwinterhoorn gelijkend instrument zijn aangetroffen in het Utrechts Psalter van ca. 830 na Chr. en het midwinterhoornbouwen wordt bevestigd door bronnen uit 1815 waarin sprake is van het blazen op een 'mirrewinterhoorn' in Kotten-Winterswijk. De 19de-eeuwse museumexemplaren komen, grofweg, overeen met de midwinterhoorns die tegenwoordig in Oost-Nederland worden gebouwd. De houtsoorten zijn meestal els, wilg en berk. In de 19de-eeuw werden midwinterhoorns voorzien van mattenbies op de overlangse zaagsneden, die in water opzwellen en zo valse lucht konden voorkomen. De twee helften van deze hoorns werden bijeen gehouden door banden van gespleten wilgentenen, gestripte braamranken of van smeedijzer of messing. In Twente wordt in ieder geval sinds de 19de eeuw geblazen en dus ook gebouwd. Begin 20ste eeuw is daar bouwen en blazen weggezakt. Na WOII is dat weer opgepakt, waarbij echter blikken hoorns werden gebruikt. In de 60-er jaren zijn weer traditionele houten hoorns gemaakt. In Eibergen, is het toen opgepakt door Gerrit Hazewinkel. Inmiddels werden de twee helften na het uithollen gelijmd met sterke, goed afdichtende lijmsoorten. Tegen het eind van de 20e eeuw is een bouwwijze ontstaan van op maat gezaagde taps toelopende latjes, die vastgebonden op een mal als twee helften van een hoorn aan elkaar gelijmd werden. Na droging worden de zo opgebouwde helften aan elkaar gelijmd en voorzien van sierbandjes. Deze hoorns heten 'latjeshoorns'. Hoewel er geen documentatie van bekend is, is de veronderstelling gerechtvaardigd dat midwinterhoorns vroeger vooral door de blazer zelf werden vervaardigd: veelal boeren in het buitengebied die de midwinterhoorn ook als signaalhoorn gebruikten. Tegenwoordig is er een duidelijke trend te zien waarbij nieuwe en bestaande leden van een midwinterhoorngroep zelf hun midwinterhoorn bouwen, veelal onder leiding van een ervaren bouwer. Daarnaast zijn er ook nog steeds individuele bouwers waar je een hoorn kunt kopen.

Contact

Federatie van Gelderse Midwinterhoorngroepen
Polsteeg 8
7244 PX Barchem
Gelderland