Het Netwerk Immaterieel Erfgoed laat de variëteit aan cultuuruitingen zien die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf erkennen als immaterieel erfgoed. Dit immaterieel erfgoed is door henzelf in het Netwerk aangemeld. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is derhalve niet verantwoordelijk voor de inhoud van de beschrijving.

Beschrijving

Bevloeien van grasland is een vorm van landbouwtechniek, waarbij graslanden kunstmatig door stromend water bemest worden met kalk en mineralen uit rivieren, beken en bronnen. Met behulp van de kleinste hoogteverschillen en een ingenieus systeem van sloten en sluizen vloeit het water over de weiden, waardoor een rijk graslandschap ontstaat. Het doel is de grasgroei te stimuleren om uiteindelijk zoveel mogelijk kwalitatief goed gras/hooi te kunnen oogsten.

In Nederland wordt dit nog in twee gebieden gedaan: op de 'Pelterheggen' in Noord Brabant en op 'het Lankheet' in Twente. De onderhoudshandelingen aan het systeem worden in een jaarritme uitgevoerd waarbij het water voortdurend in beweging blijft.

Er zijn verschillende bewateringsschema's voor de winter, het voorjaar en de vroege zomer. Heel interessant wordt het als er vanwege weercondities (te veel of te weinig water) nauw samengewerkt moet worden met de lokale recreatievaart, watermolens, de belangen van agrariërs of het waterschap. Dan moeten schema's worden aangepast. Deze worden besproken en bediscussieerd. Samenhang is een kernbegrip van het bevloeien.

Als de grasgroei op gang is gekomen worden de vloeivelden gemaaid. Dit wordt heel zorgvuldig gedaan, met speciaal uitgeruste machines om schades als insporing en bodemverdichting te voorkomen. Het maaiwerk is specialistisch werk door de kleine oppervlakten per veld, met lastige hoeken, hoogteverschillen en de weinige draai- en keer mogelijkheden. Het deskundig maaien oftewel oogsten van bloemrijk grasland is eveneens belangrijk voor het slagen van de graslandbevloeiing. Op 'het Lankheet' wordt dit uitgevoerd door een SKAL gecertificeerde melkveebedrijf die er de koeien mee voert. Op de Pelterheggen wordt er gemaaid in eigen beheer.

Beoefenaars en betrokkenen

De Stichting Waterpark, Veldwerkcentrum het Lankheet, Vereniging Natuurmonumenten en Beheereenheid Kempen en Midden-Limburg hebben de Traditionele bevloeiing van Grasland bijgeschreven in de Inventaris. Bij de traditionele bevloeiing van grasland zijn meerder organisaties betrokken:

  • Landgoed het Lankheet (Natuurschoonwet BV), de eigenaar van de grond van een van de terreinen zij leveren ondersteuning bij landschapsherstel en inrichting.
  • Stichting De Groene Waaier, dit is een samenwerkingsverband van lokale terrein beherende organisaties Staatsbosbeheer (Haaksbergerveen), Natuurmonumenten (Buurserzand en Witte Veen) en landgoed het Lankheet (het Lankheet, het Assink en het Aaftink)
  • Waterschap Rijn en IJssel, zij zijn verantwoordelijk voor het waterbeheer in het stroomgebied en partner in de watervoorziening. Zij zijn medeverantwoordelijk voor het herstel van historische watersystemen, het zuiveringspark en de retentiegebieden.
  • Historische Kring Haaksbergen, de Vereniging voor Natuur- en Milieueducatie (IVN) en De Schipperskring, zij leveren vrijwilligers voor de bevloeiingspraktijk.
  • Op De Pelterheggen is een team actief dat een rol heeft in het beheer, onderhoud en bescherming van het bevloeiingssysteem.

Geschiedenis en ontwikkeling

De oudste verwijzing naar bevloeiing van graslanden in Nederland dateert uit de 14e eeuw. Grofweg zijn bevloeiingen te onderscheiden in de 'stroomlanden' (graslanden die direct aan de beek liggen en die met eenvoudige stuwen onder water kunnen worden gezet) en opgeleide beken waarmee hoger gelegen grasland in het beekdal kan worden bevloeid.

Vanaf de 18e eeuw werden er door landbouwhervormers met een stedelijke achtergrond andere typen vloeisystemen aangelegd, een fijner water verdeelsysteem, maar arbeidsintensiever. Door de oprichting van landbouwscholen rond 1800 raken daardoor de oude boerensystemen gaandeweg op de achtergrond. Na de private verdeling van de boerenmarken in Nederland, halverwege de 19e eeuw, is het bevloeien vervolgens in omvang afgenomen. Ter verbetering van de landbouw werden vanaf dat moment industriële vloeiweidensystemen aangelegd, grootschalige en geometrische varianten van de oude boerensystemen. Met de opkomst van kunstmest, dat na de Eerste Wereldoorlog door grootschalige productie goedkoop op de markt kwam, verdween ook dit systeem weer. Om de kunstmest niet weg te laten vloeien kon het water namelijk niet meer op het grasland worden geleid maar moest het water juist afgevoerd worden. Daarmee is de vanzelfsprekendheid van bevloeien snel uit het collectieve geheugen verdwenen. Afvoeren en ontwatering werden de afgelopen eeuw de maatstaven van het waterbeheer.
De inmiddels in onbruik geraakte vloeisystemen werden vervolgens door grootschalige ruilverkaveling en landinrichting in de loop van de 20e eeuw vergraven. Een inventarisatie uit 2001 heeft laten zien dat er niettemin nog veel relicten zijn terug te vinden in het landschap. Aan de hand van cartografische-, floristische- en bodemkundige gegevens is echter een reconstructie mogelijk waardoor er herstelplannen gemaakt kunnen worden.

Vandaag de dag is het nut van bevloeien, het behoud en herstel van biodiversiteit, het creëren van een klimaatrobuust landschap (het bergen en vasthouden van water) en een kruidenrijke grasopbrengst (ruwvoer) voor de biologische melkveehouderij uiterst actueel.

Borgingsacties

  • Er wordt regelmatig informatie verstrekt aan de verschillende instanties, zoals de deltacommissie, het interprovinciaal overleg (IPO), de Unie van Waterschappen, de Unie van Bosgroepen, de Federatie Particulier Grondbezit (FPG), de Land- en tuinbouworganisatie (LTO), Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, de eigen waterschappen Rijn en IJssel en De Dommel, de eigen provincies Overijssel en Noord Brabant,
  • Op praktijk- en publieksdagen worden vertegenwoordigers van bovengenoemde organisaties uitgenodigd en ze worden betrokken bij het opzetten van een cursus graslandbebevloeiing
  • De lespakketten over graslandbevloeiing worden door het Haaksbergs Onderwijs Overleg (H2O) gecoördineerd waardoor 11 van de 14 aangesloten basisscholen participeren in dit educatieproject.
  • Het bestaande lesmateriaal voor het basisonderwijs wordt verder ontwikkeld door de schooljeugd te betrekken bij demonstratieprojecten
  • Aan het middelbaar onderwijs wordt een themaproject voorgesteld, waarop in meerdere jaren kan worden voortgebouwd (onder meer met veldonderzoek, florakartering enz.). Deze optie wordt besproken met de onderwijscoördinator van scholengemeenschap Het Assink,
  • Voor de betrokken vrijwilligers wordt een uitwisselingsreisje georganiseerd tussen de Pelterheggen en het Lankheet.
  • Voor de huidige en toekomstige vrijwilligers wordt een cursus 'traditionele bevloeiing van grasland' ontwikkeld waarna dit cursusvoorstel wordt ingebracht bij en uitgewerkt met het internationale platform Traditionele Bewässering/Kulturerbe Europas in Freiburg,
  • Het gesprek wordt aangaan met de Van Hall Larenstein, University of Applied Sciences, de hoger beroepsopleiding voor natuur- en landschapsbeheer, om de mogelijkheid voor gastlessen of een keuzevak graslandbevloeiing te onderzoeken.
  • De aanliggende agrariërs worden bij de praktijkdagen betrokken en/of er worden afzonderlijke voorlichtingsactiviteiten georganiseerd.

Contact

Stichting Waterpark en Veldwerkcentrum Het Lankheet
Lankheterweg 6
7481 VM Haaksbergen
Overijssel
Website