Circuscultuur

In het circus blijkt het onmogelijke toch mogelijk te zijn. Artiesten balanceren op een koord in de nok van de tent, vliegen van trapeze naar trapeze of houden eindeloos ballen, kegels of mensen hoog. Circusartiesten vragen het uiterste van hun lichaam en oefenen net zo lang tot ze de techniek voor hun act volledig beheersen. Het circusbestaan is ook een manier van leven.

“Circusartiesten doen alles zelf en samen met elkaar,” vertelt Patrick Cramers, oud-voorzitter van Circuspunt, een platform voor de circussector. “Vroeger zag je bij de reizende familiecircussen dat iedereen samen de tent opbouwde, de dieren verzorgde en de popcorn regelde. En nog steeds is het circusgezelschap een hechte groep die het programma bedenkt, het licht en de muziek erbij kiest, en alles zelf verzorgt. Bovendien hebben de artiesten elkaar in de voorstelling nodig. Dat versterkt hun band en de bereidwilligheid om er voor de ander te zijn.”

Het circus kent vele vormen. Een van de bekendste is het rondtrekkende circus. Artiesten en medewerkers, inclusief hun huisdieren en kinderen, trekken in woonwagens van stad naar dorp. Met kleurige affiches en soms een rondrijdende auto met speaker, kondigt het zijn voorstellingen aan.

Het middelpunt van het tijdelijke circusdorp is een grote tent. Hierin zit het publiek op tribunes rond de piste waar optredens plaatsvinden van bijvoorbeeld acrobaten, jongleurs, een illusionist en een clown. De eerstgenoemde artiesten bouwen de spanning van hun optreden op door telkens iets moeilijkers te doen, daarna zorgt de humor van de clown voor de ontlading. Van 1945 tot 1960 bloeide deze vorm van circus op in Nederland, met bekende namen als Mullens, Mikkenie en Boltini.

“Circus is een heel toegankelijke kunstvorm. Er zit altijd een bepaald risico in een voorstelling. Als iemand bijvoorbeeld in de lucht gegooid wordt, weet je niet hoe die persoon weer landt. Andere kunstvormen beleef je met je hart of je hoofd, circus beleef je ook met je onderbuik,” vertelt Harm van der Laan, circusmaker bij Tall Tale Company.

Laura van Hal van WIRWAR Producties maakt circusvoorstellingen voor een jong publiek. Ze ziet ook een maatschappelijke rol voor het circus. “Voor ons is circuscultuur levend erfgoed: een kunstvorm die generaties verbindt via risico, vertrouwen en fysieke verbeelding. In ons werk combineren we hand-to-hand acrobatiek met theatrale zeggingskracht, zodat circus niet alleen techniek is, maar ook een manier om maatschappelijke thema’s invoelbaar te maken voor jong en oud, vertelt Laura. "Door voorstellingen te maken voor families en kinderen in de basisschool leeftijd, dragen we bij aan een nieuwe generatie publiek én makers. Zo blijft de circuscultuur in beweging.”

De Haagse koorddanser Pieter Magito gaf voor zover bekend de eerste circusvoorstelling in Nederland, in 1796 in Delft. Hij reisde met paarden, acrobaten, jongleurs, koorddansers en clowns naar kermissen, en gaf met hen een voorstelling in een tent. Hiermee is Magito de eerste Nederlandse circusdirecteur. Hij is dan al in de tachtig en trekt zich even later terug als promotor van het circus.

Vanaf 1850 komen er steeds meer acts in circussen met grote dieren. Dompteurs temmen wilde dieren als tijgers en leeuwen. Ze laten aanvankelijk vooral zien hoe wild de dieren zijn. Na 1870 doen de dieren vooral kunstjes. Sinds enkele jaren werken circussen niet meer met wilde dieren. Er zijn nog wel steeds dierennummers met honden, vogels en paarden. Hoewel dierenwelzijn vooropstaat, is er ook over deze optredens discussie. “De maatschappij verandert en daar verhoud je je als circusgezelschap ook toe,” vertelt Cramers.

"Er zit altijd een bepaald risico in een voorstelling. Als iemand bijvoorbeeld in de lucht gegooid wordt, weet je niet hoe die persoon weer landt. Andere kunstvormen beleef je met je hart of je hoofd, circus beleef je ook met je onderbuik."

- Harm van der Laan (2025)

Circuspunt, onder andere ontstaan uit het samengaan van de Vereniging van Nederlandse Circus Ondernemingen (VNCO), Circumundo (vereniging van jeugdcircussen) en de stichting Circuscultuur, ondersteunt en stimuleert de algehele ontwikkeling van circussen en vertegenwoordigt de circusbelangen tegenover partijen buiten de circuswereld. Circusweb is een online platform dat informatie deelt over allerlei aspecten van circus in Nederland. 

"Door voorstellingen te maken voor families en kinderen in de basisschool leeftijd, dragen we bij aan een nieuwe generatie publiek én makers. Zo blijft de circuscultuur in beweging.”

- Laura van Hal, WIRWAR Producties (2026)

Club van Circusvrienden Nederland brengt al sinds 1949 circusvrienden samen door middel van de uitgave van het magazine De Piste, het organiseren van events bij circusvoorstellingen in binnen- en buitenland, en door de toekenning van de Oscar Carré Trofee voor artiesten en personen die een wezenlijke bijdrage leveren aan de artistieke kwaliteit en de promotie van de circusbranche. 

Voor de toekomst spannen de organisaties zich in voor de artistieke ontwikkeling van Nederlandse makers, met aandacht voor een betere aansluiting tussen de jeugdcircussen en de opleidingen. Ook zetten ze zich in voor behoud van het circus als een gezonde bedrijfstak, ondanks toenemende regels, vergunningen en gestegen kosten.

“In een tijd waarin toenemende robotisering en de invloed van AI ervoor zorgen dat we echt en nep nauwelijks van elkaar kunnen onderscheiden, biedt het circus iets unieks: een viering van het menselijk kunnen in al zijn diversiteit. Het zou zomaar kunnen dat de populariteit van circus daarom de komende jaren alleen maar verder toeneemt.”

- Harm van der Laan (2025)

Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om de circuscultuur levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich hiervoor inzetten

• Circuspunt
  
• Circusweb
• Club van Circusvrienden Nederland
• Allard Pierson | Circuscollectie
• Circus Tijdgeest | Jeugdcircus opgericht door Di Stephano
• WIRWAR Producties

Draag jij ook bij aan de circuscultuur en wil je jouw organisatie, vereniging of naam toevoegen aan deze pagina? Wat leuk! Neem contact met ons op via info@immaterieelerfgoed.nl of telefonisch via 026 357 6113.