De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.

Beschrijving

Op veel plaatsen in Nederland horen we op bepaalde tijden muziek van een carillon. Beiaardiers zorgen voor zo’n klokkenconcert. Een carillon bestaat uit een reeks chromatisch (steeds een halve toon verspringend) gestemde klokken en wordt met een zogenoemd stokkenklavier, bestaande uit een manuaal en een pedaal, bespeeld. Het manuaal wordt met de vuisten bespeeld, de toetsen staan daarom verder uit elkaar dan bij een piano. De toetsen (zowel van manuaal als pedaal) scharnieren achteraan het klavier. De toetsen zijn verbonden met de klepels van de respectievelijke klokken. Elke toets is met een kabel verbonden aan een klepel die in een klok hangt. De klokken zelf bewegen niet. De klepel hangt aan de binnenkant van de klok en wordt door het aanslaan van een toets onderaan tegen de klokwand getrokken. Het gebruikelijkst zijn carillons met een bereik van vier octaven (tussen de 47 en 49 klokken). De klokken zijn gegoten uit brons. De diameter en het profiel van de klok bepalen de toonhoogte en de klank. Veel carillons kunnen ook bespeeld worden met behulp van een automaat of speeltrommel. Dikwijls wordt dan elk kwartier een korte melodie en op het hele uur en halve uur een langere versie gespeeld. De beiaardier zorgt dan voor de programmering van de automaat. Hij moet de speeltrommel ‘versteken’. Er zijn ook moderne systemen die computergestuurd zijn.

Beoefenaars en betrokkenen

Zonder beiaardiers, gediplomeerde en amateurs, is er geen beiaardmuziek. Veel beiaardiers zijn lid van de Nederlandse Klokkenspel-Verening. Een belangrijk kennis- en informatiecentrum voor de beiaardcultuur in Nederland is het Beiaard Centrum Nederland te Amersfoort. De Nederlandse Beiaardschool, verbonden aan de HKU Utrechts Conservatorium, biedt een professionele opleiding tot beiaardier. Daarnaast zijn er elders in het land nog opleidingen en cursussen voor het bespelen van een carillon. Veel mensen genieten geregeld van het spel op de beiaard. Dikwijls zijn gemeentebesturen de eigenaren van de carillons. Ook universiteitsbesturen, kerkbesturen en particulieren kunnen een carillon bezitten. In Nederland zijn enkele klokkengieterijen waar nieuwe klokken gegoten worden.

Geschiedenis en ontwikkeling

De beiaard heeft zijn oorsprong in de steden van de Lage Landen. In de tweede helft van de veertiende eeuw werden op vele stadstorens uurwerken geplaatst. Om de mensen de eerste slag niet te laten missen, werden vooraf enkele kleine klokjes, de voorslagklokken, bespeeld. Daarnaast gingen kosters en klokkenluiders ritmische patronen spelen. Door uitbreiding van het aantal klokken konden er eenvoudige melodieën klinken. In de zestiende eeuw kwam de speeltrommel in gebruik. Aan de buitenkant van deze trommel worden metalen pinnen (nootjes) gezet. De plaats van de pinnen bepaalt de akkoorden. In 1510 kreeg Jan van Spiere in Oudenaarde de opdracht een klavier met klokken te maken. Dit verschijnsel verspreidde zich snel. Door de economische achteruitgang in de achttiende eeuw was er geen geld voor onderhoud van carillons en aanschaf van nieuwe instrumenten. Er kwam een kentering in 1875, pastoor J.W. Brouwers hield toen een pleidooi voor het in eer herstellen van de beiaard. De Mechelse (B.) beiaardier Jef Denyn heeft een grote bijdrage geleverd aan de opleving van de beiaardcultuur. In 1918 werd de Nederlandse Klokkenspel-Vereniging opgericht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is meer dan de helft van de luid- en carillonklokken door de Duitse bezetter geroofd. In 1953 werd de Nederlandse Beiaardschool opgericht. In 1969 werd in Asten het Nationaal Beiaardmuseum geopend. Vanuit de Lage Landen is de beiaardcultuur ook een traditie geworden in de Verenigde Staten en Canada. Het carillon heeft zich ontwikkeld vanuit alleen tijdsaanduiding tot daarbij ook een muziekinstrument voor het publiek/de luisteraars op straat.

Borgingsacties

2020-2022

  • De KNKV ontwikkelt een Doe-beiaard om kinderen op een andere manier in contact te brengen met de beiaard. Kinderen bouwen met behulp van een leskist zelf een miniatuur beiaard. Ruim 20 beiaardiers hebben aangekondigd dat ze met een Doe-Beiaard gaan werken.
  • Er wordt een educatieve module ontwikkeld rond de Doe-Beiaard.
  • Er wordt een actief beleid gevoerd om jonge beiaardiers te betrekken bij de KNKV door het organiseren van masterclasses, borrels voor jonge beiaardiers en beiaardconcoursen.
  • In 2020 wordt het 2de deel van de beiaardestafette(maart-mei) georganiseerd.
  • Door extern gerichte activiteiten en professionalisering van de organisatie de zichtbaarheid van de beiaardcultuur vergroten.
  • Door samenwerking en activiteiten nieuwe doelgroepen, musici, componisten en muziekliefhebbers bereiken. Bijvoorbeeld door Beiaard Plus activiteiten, waar met andere muzikale disciplines wordt samengewerkt en het organiseren van masterclasses voor verschillende doelgroepen.
  • Publieksgerichte activiteiten, die een groot publiek bereiken, hebben de prioriteit binnen het bestuur.
  • De KNKV steunt lokale beiaardiers en commissies met een handleiding voor het vergroten van het draagvlak voor de beiaard in de lokale samenleving. Daarnaast zal de KNKV zich rechtstreeks tot bestuurders blijven richten om het belang van het culturele erfgoed onder hun aandacht te brengen.

2016-2019

  • Er wordt gewerkt aan vernieuwing van het bestuur. 
  • De NKV zal in overleg met de Vereniging Nederlandse Gemeenten, een notitie over de beiaardcultuur als immaterieel erfgoed en de verantwoordelijkheden van gemeenten in dit verband uitbrengen en onder gemeenten verspreiden.
  • Fondsen werven om het archief te digitaliseren.

2012-2015

  • Uitbouwen van de contacten met de Centra voor de Kunsten en met het regulier onderwijs.
  • Inventariseren waar er al scholenprojecten zijn en hulp aanbieden aan beiaardiers en steden om scholenprojecten op te starten.
  • Met wisseltentoonstellingen en educatieve projecten voor scholen gaat men meer bezoekers trekken naar het Klokkengieterijmuseum in Heiligerlee.
  • In het museum wordt een kindercarillon geplaatst, zodat kinderen zelf kunnen spelen en ondervinden hoe het carillon werkt.
  • Er wordt een nieuwe website gemaakt waarop informatie, toegespitst op verschillende doelgroepen wordt aangeboden. 
  • De contacten met de Vereniging Nederlandse Gemeenten aanhalen om de beiaardcultuur buiten de kerntakendiscussie te houden.

Contact

Nederlandse Klokkenspel-Vereniging
Goeverneurkade 128
2274 KN Voorburg
Website