Anansi verteltraditie

Wie niet sterk is, moet gewoon verschrikkelijk slim zijn. Dat is het devies van de moedige en grappige spin Anansi. De avonturen van dit fabeldier uit Ghana verspreidden zich via de slaventransporten over de Cariben en de Amerika’s, en kwamen uiteindelijk ook in Nederland terecht. Ze symboliseren de strijd van de kleine man tegen grotere krachten.

Een belhamel die veel voor elkaar krijgt

De tot slaaf gemaakten konden bij hun inscheping in West-Afrika geen fysieke bezittingen meenemen. In hun hoofden reisden de verhalen van Anansi wél mee. Ze konden op de plantages geen kritiek uitten op de slavenhouders, maar dat deden ze toch via parabels waarin dieren de hoofdrol spelen. De boodschap ontging de slavenhouders.

Anansi is een trickster, een archetype uit volksvertellingen, die het goede en het kwade in zich draagt.  Een belhamel die door list en bedrog het onmogelijke voor elkaar krijgt, al is hij soms overmoedig en gaan er ook vaak dingen mis. Zijn avonturen vol humor gaven moed en kracht om het slavenleven te verdragen. Zo groeide Anansi uit tot een antikoloniale verteltraditie die hoop op bevrijding gaf.

De tijger, de koning en de vrouw

Anansi kan zeer egoïstisch zijn, een slimme schurk, lui, moedig, ondeugend, maar ook goudeerlijk. In Ghana vertelde men zijn verhalen buiten onder een boom, om aardse zaken die de goden veroorzaakten uit te leggen, zoals liefde, ziekte en de dood.  Zo werd kennis van generatie op generatie doorgegeven. Later, in Suriname en de Cariben, werden de avonturen van de (over)moedige spin gedeeld in huiselijke kring, op verjaardagen of in de periode na iemands overlijden, waarbij Anansi de – over het algemeen positieve – eigenschappen van de overledene overnam, maar zijn eigen identiteit nooit losliet.

 In de verhalen zijn altijd rollen weggelegd voor de tijger, de hond en de vrouw van Anansi: dieren die in de vertellingen menselijke karaktereigenschappen hebben. De tijger verwijst naar iemand met veel spieren maar zonder hersens, waarmee ook wel de slavenhouder werd bedoeld. De hond stond voor de hielenlikkers in de samenleving. De vrouw van Anansi kreeg in verschillende culturen verschillende namen. In Suriname wordt ze bijvoorbeeld Ma Akoeba genoemd en op Curaçao Shi Maria. Anansi kan eigenlijk iedereen wel verslaan, behalve zijn vrouw. Dat is een knipoog naar de matriarchale Afro-Caribische samenleving, waar veel verantwoordelijkheid bij de vrouwen ligt.

"Anansi opende een luik naar mijn cultuur, naar waar ik vandaan kom. In families werd meestal niet gesproken over het slavernijverleden, omdat er slachtoffers waren. Maar ik geloof in de kracht van humor om lastige onderwerpen bespreekbaar te maken, dat brengt het gesprek op gang en daar zijn de verhalen van Anansi uitermate geschikt voor.”

- Wijnand Stomp, Anansi-verteller (2025)

Anansiboom

In Nederland verschenen diverse boeken over Anansi en er werden theatervoorstellingen over hem gemaakt, onder andere in Theater Elswout in Overveen. Ook Schooltv besteedde aandacht aan de vertellingen. Een hoge hoed en een lange jas, meer is er niet nodig om de listige en levenslustige spin te verbeelden. 

Met de komst naar Nederland verzwakte de symbolische betekenis van de verhalen over Anansi en verdween de protestfunctie. Maar verhalenverteller Wijnand Stomp was onder de indruk van het kleine karaktertje, dat veel gedaan kreeg. “Hij opende een luik naar mijn cultuur, naar waar ik vandaan kom. In families werd meestal niet gesproken over het slavernijverleden, omdat er slachtoffers waren. Maar ik geloof in de kracht van humor om lastige onderwerpen bespreekbaar te maken, dat brengt het gesprek op gang en daar zijn de verhalen van Anansi uitermate geschikt voor.”

“Ik vind het belangrijk dat we de gelaagde geschiedenis van de Anansi vertelkunst blíjven vertellen, en dat we dat in eigen hand hebben. Zijn verhalen geven mensen plezier, moed en hoop.”

- Wijnand Stomp (2025)

Stomp leidt voor het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem storytellers op met een (interesse in de) Afro-Caribische achtergrond. Zij brengen Anansi opnieuw tot leven. Dat doen ze onder een Tamarindeboom, de boom waaronder ook in Ghana en in de Cariben de verhalen verteld werden. Wrang genoeg werd de boom later gebruikt om zwepen van te maken, waarmee de tot slaaf gemaakten gestraft werden.

In Arnhem hangen schoenen in de boom als symbool voor de voetsporen die mensen in het leven hebben achtergelaten. Ook zijn er video’s te zien. Stomp en documentairemaker Jean Hellwig reisden naar Afrika en de Cariben en door heel Nederland om opnamen te maken van mensen die vertellen over hun link met het slavernijverleden. Deze ontmoetingen vormden de inspiratie voor het creëren van nieuwe verhalen voor onder de Anansiboom. Eén van de geïnterviewden is Thea de Kom, de kleindochter van de Surinaamse antikoloniale schrijver Anton de Kom. Stomp schreef een nieuw verhaal waarin Anansi deze verzetsheld ontmoet.

Anansi met een smartphone

Tot op de dag van vandaag beleeft Anansi nieuwe avonturen, want de orale verteltraditie rondom de spin is nog altijd springlevend. Tegenwoordig reist Anansi gerust in een Boeing 747, is hij 24/7 bereikbaar met een smartphone en gaat hij op inburgeringscursus naar de Albert Cuypmarkt in Amsterdam.

Meer lezen over de avonturen van Anansi?

Mister Anansi leert de wereld lachen is een vrolijke verzameling Anansiverhalen die Wijnand Stomp als ‘Meester Anansi’ vertelt tijdens zijn optredens. Ook Anton de Kom schreef verhalen over de spin die gebundeld zijn in het boek Anangsieh tories.

Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om verhalen over de spin Anansi levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich inzetten voor de Anansi verteltraditie

• Theater Elswout (Wijnand Stomp)

Vertel jij ook graag verhalen over de spin Anansi en wil je jouw organisatie, vereniging of naam toevoegen aan deze pagina? Wat leuk! Neem contact met ons op via info@immaterieelerfgoed.nl of telefonisch via 026 357 6113.