• Ambachten, handwerk en techniek

Papierscheppers maken handgeschept papier. Met alleen hun handen, een vermaler, een schepraam en vilt zetten zij een plantaardige grondstof zoals linnen, vlas, textielafval en zelfs groenteschillen, om in nieuwe papierproducten. Ze maken er geboortekaartjes, boeken of lampenkappen van.

Experimenteren met papierrecepten

Ooit werd in Nederland papier geproduceerd in papiermolens, met als grondstof het oude textiel waar dorpen en steden vanaf moesten. Vanaf de negentiende eeuw nam de papiermachine het over, die produceerde papier op grote rollen. Uiteindelijk verdween begin twintigste eeuw het ambachtelijk papierscheppen volledig uit het Nederlandse productielandschap. Dankzij liefhebbers is de kennis en kunde van het ambachtelijk papierscheppen bewaard gebleven.

Anno nu is er een handjevol mensen in Nederland dat met de hand papier schept. Als je je in het ambacht wilt verdiepen, kun je in de archieven best wat terugvinden over het productieproces. Maar papierrecepten vind je daar niet, die zijn voor zover bekend niet bewaard gebleven. Het is aan de papierscheppers zelf om te experimenteren. En juist dát vinden ze het leukst.

"Als ik buiten loop en ik zie mooie bloemen, mooie planten, dan begin ik al te denken: hoe kan ik daar papier van maken?"

- Ewald Weijers, papierschepper in Doesburg (2025)

Het begint met pulp

Papierscheppen is goed te leren, aldus papierschepper Ewald Weijers. Het begint allemaal met de pulp, dus die moet goed zijn. Pulp kan gemaakt worden van oud papier, textiel of van delen van een plant of boom, als het materiaal maar vezels heeft (behalve synthetische). Als je deze vezels mengt met water in de verhouding van één à twee procent vezels en de rest water, dan krijg je pulp.

De uitdaging zit ’m in het verkrijgen van de juiste vezeldikte en het bepalen van de juiste maalgraad. Hoe fijn wil je de vezels scheuren, snijden of knippen? Wil je uiteindelijk op het papier kunnen schrijven, dan moet het redelijk glad worden en heb je dus fijne vezels nodig. Is een bepaalde kleur of dikte gewenst, dan moet je ook daar in dit stadium rekening mee houden. Afhankelijk van de toepassing van het papier, kan er lijm-, kleur- en/of vulstof worden toegevoegd aan de pulp.

Veel papierscheppers die professioneel bezig zijn, gebruiken een pulper, een soort blender, of een ‘Hollander’, een kuip waarin messen ronddraaien, om tot de juiste pulp te komen. Van plantdelen moeten de vezels eerst gekookt worden voordat ze vermalen worden.

Van afvalstroom tot vel papier

Marieke de Hoop experimenteert in haar papiermakerij in Rotterdam graag met grondstoffen voor de pulp. Samen met kunstenaars, ontwerpers, vrijwilligers en studenten wil ze zoveel mogelijk, liefst lokale afvalstromen van de verbrandingsoven redden. Dat kan ver gaan, want als ergens vezel in zit, kun je er papier mee scheppen. De Hoop: “De techniek van het scheppen is ouderwets, maar met de nieuwe grondstoffen maken we geheel nieuwe producten. Neem aspergeschillen van de boer. Die moeten we ophalen en snel verwerken, omdat ze direct gaan rotten en dus stinken. Over de eigenschappen van dergelijk papier weten we nog weinig, er valt nog veel te ontdekken.”

Het plezier van het papierscheppen zit ’m volgens Weijers ook in de bijna eindeloze mogelijkheden van grondstoffen: “Als ik buiten loop en ik zie mooie bloemen, mooie planten, dan begin ik al te denken: hoe kan ik daar papier van maken?”

"De techniek van het scheppen is ouderwets, maar met de nieuwe grondstoffen maken we geheel nieuwe producten. Neem aspergeschillen van de boer."

- Marieke de Hoop, papierschepper in Rotterdam (2025)

Handgeschept herken je zo

Als de pulp eenmaal goed is, dan schep je met een zeef met een losse rand, een zogeheten ‘schepraam’, de vezels uit het water op. Hoe groter het schepraam, hoe groter het papiervel wordt. Het laagje pulp dat na het scheppen op de zeef ligt, wordt, wanneer het vocht er voldoende uit is gelopen, uitgedrukt op een vochtige vilten doek. Papiermaker Leo Hoegen: “Ik schep in vele maten en soorten, zoals enveloppen, hartjes, kerstboompjes et cetera. Allemaal hebben ze rondom een scheprandje. De schepranden zijn kenmerkend voor handgeschept papier."

Laagje voor laagje, vilt-pulp-vilt-pulp, ontstaat zo een stapel papier. Deze stapel wordt geperst tot al het water eruit is, eventueel met een pers. Daarna worden de vellen te drogen gehangen. Eenmaal droog worden ze nog minimaal één keer geperst en dan kan het papier desgewenst een nabehandeling krijgen. Er wordt dan bijvoorbeeld een coating of een kleur toegevoegd. Kalligrafen willen graag een strakke letter kunnen zetten, dus mag de inkt niet uitlopen. Anderen willen juist weer wel dat de inkt in het papier doordringt en uitloopt.

“Ik schep in vele maten en soorten, zoals enveloppen, hartjes, kerstboompjes et cetera. Allemaal hebben ze rondom een scheprandje. De schepranden zijn kenmerkend voor handgeschept papier."

- Leo Hoegen, papierschepper in Utrecht (2025)

Het water hergebruiken

Het water dat wordt gebruikt tijdens het schepproces, wordt tegenwoordig gefilterd zodat het opnieuw gebruikt kan worden. Papier maken hoeft geen vervuilend proces te zijn – in elk geval niet als het aan deze ambachtsmensen ligt.

Alle ambachtelijke papierscheppers die hierboven zijn genoemd, houden zich bezig met het verspreiden van hun vakkennis. Ze geven workshops, lessen en demonstraties, onder andere op scholen, markten en bedrijven. Ook organiseren ze gezamenlijk meester-gezeltrajecten, waardoor er in de toekomst weer meer ambachtelijke papierscheppers zullen zijn.

Bij ons bekend

Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om papierscheppen levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich inzetten voor dit ambacht

Ben jij papierschepper en wil je jouw organisatie, vereniging of naam toevoegen aan deze pagina? Wat leuk! Stuur een mail naar info@immaterieelerfgoed.nl of bel ons op telefoonnummer 026 356113.

Gebruikte bronnen

Voor het herschrijven van deze Inventarispagina hebben wij erfgoedbeoefenaren geïnterviewd en gebruikgemaakt van de onderstaande bronnen. Mis je informatie of zie je onjuistheden? Laat het ons weten door een mail te sturen naar info@immaterieelerfgoed.nl.

Laats bijgewerkt: Maart 2026.