De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat immaterieel erfgoed waarvan de erfgoedgemeenschap, groep of individu een borgingsplan heeft geschreven om het erfgoed toekomst te geven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. De erfgoedzorg wordt elke twee jaar geëvalueerd.

Beschrijving

De Schaelsbergergank of, in Valkenburgs dialect, de Sjaasbergergank trekt ieder jaar op de laatste zondag van juni de Schaelsberg op voor een openluchtmis bij de Kluis Valkenburg. Zangkoren en muziekkorpsen begeleiden de pelgrims bij deze bedevaart naar een voormalige kluizenaarswoning met een kapel op de berg.

Naast de kapel staan vele rijen banken, dit is de plek waar de pastoor van de Mauritiusparochie in Schin op Geul de volksmis opdraagt. Een zangkoor luistert de openluchtmis op en de schutterij houdt de erewacht. De pastoor zegent de speciale ‘teunisbroodjes’, die gebakken zijn met geneeskrachtige kruiden. Zij danken hun naam aan de patroonheilige van de Kluiskapel, Sint Antonius. De teunisbruèdsjes worden uitgedeeld aan de gelovigen.

Na afloop van de mis openen de schutters met kamerschoten de Leonarduskermis, die in de volksmond de Leijenaartskermis wordt genoemd. Het is een mix van traditionele en moderne attracties, aantrekkelijk voor een breed publiek. Religieuze en wereldlijke elementen worden samengevoegd in deze Limburgse traditie.

Beoefenaars en betrokkenen

In 1977 is de Stichting Sjaasbergergank opgericht. Behalve deze jaarlijkse bedevaart organiseert de stichting ook de activiteiten rond de gank: de openluchtmis en de Leijenaartskermis. Het streven was erop gericht om het gebeuren een breed karakter te geven, met naast de religieuze betekenis ook een cultureel doel.

De misviering wordt opgeluisterd door een achttal zangverenigingen. De pastoor van de Sint Mauritiusparochie in Schin op Geul draagt de mis op en de schutterij vormt daarbij een erewacht. De Stichting Sjaasbergergank beheert ook de kluiskapel met de kluizenaarswoning en de kruisweg met de veertien staties. Als eigenaar van het terrein met bebouwing en als hoofdsponsor is ook Natuurmonumenten nauw bij deze traditie betrokken.

De Sjaasbergergank trekt jaarlijks talloze bedevaartgangers, nieuwsgierigen en natuurlijk kermisbezoekers.

Geschiedenis en ontwikkeling

In 1687 kreeg de franciscaner pater Laurentius Ploum van graaf Jan Gerard Hoen van Carthyls toestemming zich in de jagershut op de Schaelsberg te vestigen. Na Laurentius Ploum volgden nog vijftien kluizenaars. De hut is door de tijd verbouwd tot een stenen woning met kapel. De vijfde bewoner, kluizenaar Arnoldus Haesen, verdiepte zich in de geneeskracht en de invloed van kruiden uit het Limburgse landschap op het vee. Hij verwerkte de kruiden in broodjes. Boeren uit de wijde omgeving haalden broodjes bij de kluis.

Vanaf 1758 was de toeloop naar de kluis op de feestdag van Sint Leonard zo groot dat men besloot de Heilige Eucharistie in de openlucht vóór de kluis te vieren. Na de dienst namen de gelovigen teunisbroodjes mee en gingen ze naar de kermis. De overheersing door de Fransen maakten een tijdelijk einde aan deze bedevaart en de kermis. De mis werd naar een andere locatie verplaatst, maar na afloop trokken de gelovigen toch weer de berg op, naar de kluis. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de gank en de bijbehorende kermis verboden. In 1969 werd de traditie weer in ere hersteld. In 1974 werd het landgoed waarop de kluis is gevestigd, overgedragen aan Natuurmonumenten.

Borgingsacties

2020-2023

  • Aandacht blijven besteden aan het met de tijd mee laten gaan van de traditie zonder de kern en kwaliteit kwijt te raken. De ontkerkelijking is merkbaar, minder aandacht voor kerkbezoek. Bij de samenwerkende verenigingen is afzwakking te merken voor participatie aan dit soort dagen.
  • Al vroeg in het jaar de Burgemeester en wethouders van de gemeente uitnodigen.
  • Landelijk gezien veel aandacht voor de locatie en traditie. Steeds vaker worden er activiteiten rond de Kluis georganiseerd waar externen de keuze maken voor deze locatie.
  • Voor de komende 10 jaar is de Sjaasbergergank weer geborgd: De stichting heeft op 20 december 2019 de nieuwe samenwerkingsovereenkomst getekend met de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten. 
  • Aandachtspunt blijft de vergunningsaanvraag voor betreffende dag te organiseren, aangezien dit steeds verder gedigitaliseerd ingevuld moet worden. Voorheen kon dit rechtstreeks met de personen van de gemeente besproken worden. Deze aanvraag via een persoon laten lopen en hiermee verschillende interpretaties voorkomen.
  • De kennisoverdracht geschiedt door evaluatie, betrekken en bijwerken van het "draaiboek Sjaasbergergank", zodat dit voor het komende jaar actueel is.
  • De gasten welke in het weekend van de Sjaasbergergank in ons mooie Heuvelland overnachten, proberen te bereiken via folders in de hotels en de campings in de regio.
  • De gegevens die uit de archieven komen, vastleggen in een map. De kleine aandachtspunten worden na de evaluatie opgenomen in het draaiboek Sjaasbergergank en elk jaar wordt dit aangepast. Krantenartikelen en reclame worden gearchiveerd.
  • Aandachtspunt was de Pelgrimage te evalueren voor de Sjaasbergergank 2020. Vanwege corona is dit uitgesteld naar 2021. De Pelgrimage is in 2013 voor de eerste keer is opgezet vanuit Walem, maar heeft steeds minder volgers.
  • Alle relaties, vrijwilligers en ere-bestuursleden benaderen via de mail. Dit heeft een reikwijdte van enkele honderden personen.
  • De vrijwilligers van de stichting Sjaasbergergank betrekken bij de opbouw van deze op de zaterdag voorafgaande aan de Sjaasbergergank.
  • Betaalbare muzikanten en interessante standhouders vinden voor het vermaak van de gasten in de middaguren. Aangezien het een klein publiek betreft, komen er geen commerciële partijen. Het Rad van Fortuin handhaven, het is erg in trek en wordt gedragen door de middenstand van Valkenburg.
  • De Scouting voor de komende jaren blijven benaderen om de jeugd erbij te betrekken.

 2016-2019

  • Bekendheidscampagnes verder uitzetten in een bredere regio; daartoe een PR werkgroep opzetten. 
  • Het aanbieden van (aangepast) vermaak binnen het programma om een breder en jonger publiek aan te spreken, zoals activiteiten op het gebied van kunst en cultuur. Ook het programma uitsplitsen in een ochtend- en middagdeel is een optie. In het middagdeel kunnen andersoortige activiteiten worden aangeboden die passen bij de sfeer van Sjaasbergergank. Aandachtspunt hierbij: niet streven naar een 'mega happening', maar de traditie in haar waarde laten.
  • Een steeds grotere drang naar bezinning heeft het bestuur aangezet een buitenruimte te creëren waar niet alleen op de dag van de traditie, maar het gehele jaar door bezinning (in het kader van de traditie) ervaren kan worden. 
  • Groepen die gedurende andere momenten in het jaar een bedevaart naar de Kluis maken, vragen aan te haken bij de processie.
  • De media actief opzoeken door interviews te geven, de traditie plaatsen op (online) agenda's en via sociale media.
  • De link met de paardenzegening vergroten, waar ook Teunisbroodjes worden gezegend en uitgedeeld. 
  • De schutterij elk jaar vragen deel te nemen aan de processie. 
  • De nieuwe vrijwilligers vanaf hun start betrekken in de opbouw en de organisatie van de Sjaasbergergank.

2012-2015

  • Door de nieuwe website en het gebruik van social media, wordt meer bekendheid gegeven aan de Sjaasbergergank. Vooral de Facebookpagina zal voor actieve werving ingezet worden.
  • Er worden nieuwe doelgroepen gedefinieerd en gezocht, bijvoorbeeld: de jongere generatie uit de buurt en ook groepen met hang naar religie en verdieping van het leven.
  • Er zijn afspraken gemaakt met ondersteunende verenigingen, zoals koren, buurtvereniging en de Schutterij. 
  • Er is een vaste plek in het programma van een lokale radio-omroep geworven. 

Contact

Stichting Sjaasbergergank
Drossaert de Limpensplein 4
6343 AV
Klimmen
Website