Het Netwerk Immaterieel Erfgoed laat de variëteit aan cultuuruitingen zien die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf erkennen als immaterieel erfgoed. Dit immaterieel erfgoed is door henzelf in het Netwerk aangemeld. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is derhalve niet verantwoordelijk voor de inhoud van de beschrijving.

Beschrijving

De Matthäus-Passion door de Nederlandse Bachvereniging in de Grote Kerk Naarden vindt de week voor Pasen, in de zogeheten Goede Week, plaats. Er zijn in die week vijf à zes uitvoeringen van het muziekstuk, waarvan er drie overdag plaatsvinden met een lange lunchpauze (Palmzondag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag). De overige uitvoeringen zijn 's avonds.

Het stuk wordt uitgevoerd door het koor en het orkest van de Nederlandse Bachvereniging. De muziek is van Johann Sebastian Bach en vertelt het lijdensverhaal van Jezus Christus. Dit lijdensverhaal is in kerk ook op het beschilderde plafond afgebeeld, waardoor het muziekstuk en het decor één geheel vormen.

De muzikale leiding verschilt van jaar tot jaar, en daarmee ook de benadering van het werk. Zo wordt er bijna ieder jaar gewerkt met een andere bezetting, opstelling en muzikale opvatting. In totaal gaat het om zo'n 70 uitvoerenden op het podium. Iedere dirigent heeft een eigen visie en doet kleine aanpassingen op het stuk. Door deze open benadering gaan traditie en vernieuwing bij de Matthäus van de Nederlandse Bachvereniging hand in hand. De constante factor is de Nederlandse Bachvereniging, die steevast het ensemble en de zangers verzorgt, én de Grote Kerk Naarden als locatie. De kleinschaligheid van de uitvoeringen zorgt voor geborgenheid, een belangrijke kernwaarde van de traditie.

Een week voor de uitvoeringen starten beide organisaties in de kerk met de voorbereidingen. De repetitieperiode begint en alles wordt gereedgemaakt voor de concerten. Het werk bestaat uit twee delen met daartussen een pauze. Het werk zelf duurt een kleine drie uur en wordt altijd in z’n geheel uitgevoerd en niet, zoals dat vaker wel gebeurt, ingekort. Voor veel bezoekers zitten er een aantal muzikale hoogtepunten in het werk, zoals het openings- en slotkoor, en de beroemde aria "Erbarme dich".

Vlak voordat een uitvoering plaatsvindt, ontstaat rond de kerk een 'lint' van bezoekers: dit is in Naarden de bekende 'gang naar de Matthäus'. De uitvoering is voor veel mensen een moment waarbij ze elkaar weer treffen, en het is inmiddels verworden tot een familietraditie waarbij mensen die eerder als kind met hun grootouders de Matthäus bezochten, nu hun eigen (klein)kinderen meenemen.

Beoefenaars en betrokkenen

Stichting Grote Kerk Naarden en de Nederlandse Bachvereniging organiseren sinds 1922 gezamenlijk de jaarlijkse uitvoering van Bachs Matthäus-Passion in de Grote Kerk Naarden. De Stichting Grote Kerk Naarden heeft als doel het monument Grote Kerk Naarden te behouden en te ontwikkelen op cultureel-maatschappelijk gebied. De Nederlandse Bachvereniging is verantwoordelijk voor de inhoudelijke, artistieke kant van de productie.

Bepaalde solisten en musici van de Nederlandse Bachvereniging werken meerdere jaren achtereen mee; zij voelen zich verbonden en betrokken bij het erfgoed. Tot de uitvoerenden hoort ook een jongenskoor: zes (wisselende) jonge zangers van het Kampen Boys Choir. Ook verschillende vrijwilligers werken al jaren achtereen mee om de productie rond te krijgen.

De bewoners van Naarden-Vesting zijn tevens onderdeel van de traditie. Op verschillende muren in de vesting zijn gedichten over de Matthäus te lezen, en de lokale horeca speelt in op de uitvoeringen door speciale Matthäus-menu's te maken voor lunch en diner. Veel bewoners zijn bij de uitvoeringen als publiek aanwezig en leven toe naar de traditie. Dit werd ook duidelijk toen in 2020 de Matthäus geannuleerd moest worden vanwege corona. Een aantal bewoners nam het initiatief om allemaal op hetzelfde moment de ramen en deuren open te zetten en de aria 'Erbarme Dich' te doen klinken.

Ook het publiek voelt zich zeer betrokken. Het herkennen van de muziek is voor het publiek van groot belang, evenals de interactie met de musici; sommigen spelen al jaren mee en het publiek heeft deze musici door de jaren heen echt leren kennen.

Geschiedenis en ontwikkeling

Back componeerde de Matthäus rond 1725 in Duitsland (vermoedelijk in Leipzich), waarna het stuk in vergetelheid raakte. Een kleine eeuw later werd het echter ‘herontdekt’, ook in Nederland.

In 1870 werd de Matthäus voor het eerst in Nederland gespeeld, waarna het zich verspreidde en populair werd. Zo voerde het Concertgebouworkest in 1899 het stuk uit, met een groot orkest en een koor van 450 personen.

In reactie op deze trend om van de Matthäus een massale productie te maken, waarbij diverse delen werden weggelaten, richtte in 1921 een kleine groep vernieuwers de Nederlandse Bachvereniging op. Johan Schoonderbeek, dirigent en organist in Grote Kerk Naarden, was een van de initiatiefnemers. Hij wilde ‘door meer intieme bezetting den geest der muziek zoo zuiver mogelijk doen spreken’. Intiem dus met een kleinere bezetting, zoals door Bach geschreven, in tegenstelling tot de massale producties met een enorm orkest en koor.

Met een nieuw ensemble voerde de Nederlandse Bachvereniging de Matthäus-Passion in 1922 uit waar die oorspronkelijk ook klonk: in een kerk, namelijk de Grote Kerk Naarden. Destijds was dit een revolutionaire daad. De beleving was sterk religieus, passend bij de rol die het geloof in de eerste decennia van de twintigste eeuw innam in de Nederlandse samenleving.

Nog steeds speelt de Nederlandse Bachvereniging jaarlijks de Matthäus-Passion in Grote Kerk Naarden. Bezoekers ervaren de Matthäus tegenwoordig als een moment van onthaasting en zingeving, en minder als een religieuze ervaring, hoewel er zeker bezoekers blijven voor wie dat aspect wel belangrijk is.

Borgingsacties

2020-2023

  • Door het vertellen van verhalen en het delen van ervaringen kan de Matthäus relevanter worden voor een jonger en meer divers publiek.
  • Door kaarten goedkoper aan te bieden zorgt men ervoor dat de concerten ook toegankelijk zijn voor mensen met een lager bestedingsniveau.
  • Men wil meer jongeren bereiken door campagnes in te zetten die speciaal op hen gericht zijn, en door verdiepende inleidingen voorafgaand aan concerten te organiseren. In combinatie met TivoliVredenburg verzorgt de Bachvereniging om het jaar een ingekorte Matthäus-uitvoering (circa 1 uur) gericht op jongeren (20-30 jaar). Men probeert deze doelgroep hiermee te verleiden het werk uiteindelijk in zijn geheel te leren kennen. Dit initiatief wil men ook naar de Grote Kerk brengen.
  • In de communicatie gaat men de betekenis van het gebouw, de Grote Kerk Naarden als locatie waar de Matthäus-Passion wordt uitgevoerd, meer meenemen. De beleving in de kerk te midden van vele anderen is zo totaal anders dan thuis een cd beluisteren.
  • Stichting Grote Kerk Naarden heeft een scholenprogramma voor bovenbouw primair onderwijs en de Nederlandse Bachvereniging heeft een programma voor voortgezet onderwijs. De educatieve programma's hebben een online component middels het Youtube kanaal All of Bach, en een fysiek component in de vorm van gastlessen en het beleven van een uitvoering in de kerk. All of Bach verspreidt ruim 300 werken van Bach, waarvan de Matthaus de eerste was, op bachvereniging.nl/allofbach en op Youtube.com/bach. De video's van de werken worden geflankeerd door achtergrondvideo's, interviews en tutorials.
  • In het kader van het honderdjarig bestaan van de Bachvereniging wordt er gewerkt aan het in kaart brengen van het archief en aan digitalisering ervan. Relevante onderdelen uit het archief van de Grote Kerk worden ook meegenomen in deze exercitie om het archief digitaal te ontsluiten voor het publiek in de vorm van een tijdlijn. Hierbij wil men ook gebruik maken van (fragmenten van) radio- en tv-opnames.
  • Men wil het jubileum in 2022 aangrijpen om ook voor de bewoners van de Vesting, die elk jaar de impact van 6 uitvoeringen met 1600 man per keer tolereren, iets extra's te doen.
  • Door middel van een diversiteitsbeleid worden meer vrijwilligers geworven die jonger zijn en een diverse achtergrond hebben.

Contact

Stichting Grote Kerk Naarden
Sint Annastraat 5
1411PE Naarden-Vesting
Noord-Holland
Website