Het Netwerk Immaterieel Erfgoed laat de variëteit aan cultuuruitingen zien die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf erkennen als immaterieel erfgoed. Dit immaterieel erfgoed is door henzelf in het Netwerk aangemeld. Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is derhalve niet verantwoordelijk voor de inhoud van de beschrijving.

Beschrijving

De Matthäus-Passion vertelt het lijdensverhaal van Jezus volgens het Evangelie van Matteüs, hoofdstuk 26 en 27. Het werk is een van de bekendste composities van Johann Sebastian Bach, die het rond 1727 componeerde. De Matthäus-Passion is geschreven voor twee koren, twee orkesten en een dubbele solistenbezetting. Het is daarmee een van de meest grootschalige werken uit de barok.

Het stuk is in Nederland een veel gehoord werk in de passietijd en wint nog steeds aan populariteit. Op tal van plaatsen vinden uitvoeringen plaats, van amateurkoor tot professioneel gezelschap. Nergens ter wereld is de Matthäustraditie zo diep verankerd en tijdgebonden als in Nederland.

De Matthäus-Passion door de Nederlandse Bachvereniging in Grote Kerk Naarden wordt gezien als de ‘moeder der Matthäussen’. Uitgangspunt was het uitvoeren van de Matthäus-Passion op een manier die dichterbij de historische werkelijkheid kwam: een integrale uitvoering in een kerk. Op Goede Vrijdag 14 april 1922 gebeurde dit voor het eerst, in Grote Kerk Naarden. De samenwerking bestaat tot de dag van vandaag. De ‘Matthäus in Naarden’ werd een jaarlijks ritueel van bezinning en (voor velen) een familietraditie. Het kabinet bezoekt de jaarlijkse uitvoering op Goede Vrijdag, waardoor het evenement landelijke bekendheid geniet.

Beoefenaars en betrokkenen

De Matthäus wordt in heel Nederland door uiteenlopende gezelschappen in diverse uitvoeringen opgevoerd. De beoefenaars van de traditie zijn dirigenten, solisten, koren en orkesten. De Matthäus heeft de afgelopen decennia steeds meer varianten gekregen. Zo zijn er bijvoorbeeld ook versies waarbij publiek kan participeren (de zogenaamde “Meezing-Matthäus”), is er een Kinder-Matthäus en is The Passion als moderne variant ontstaan.

De traditie wordt gedragen door vaste bezoekers van de Matthäus. Zij komen vaak jaren achtereen en dragen de kennis van en liefde voor het stuk over op hun kinderen en kleinkinderen. Specifiek in Naarden wordt de traditie van de Matthäus sterk gedragen door de gemeenschap van Naarden-Vesting. De bewoners zijn trots op dit evenement. O.a. de gedichten op de muren van woningen in de Vesting onderstrepen dat.

Geschiedenis en ontwikkeling

Het moment waarop Bach de Matthäus componeerde, is niet exact bekend. Ook weten we niet precies wanneer het stuk voor het eerst is opgevoerd. Mogelijk was dit op 15 april 1729 in de Thomaskirche in Leipzig. Maar het zou ook op 11 april 1727 kunnen zijn geweest, tijdens de vespersdienst op Goede Vrijdag. Voor zover bekend klonk het werk onder Bachs leiding vier keer: in 1727, 1729, 1736 en 1740. Na Bachs dood in 1750 werd de compositie lang niet meer uitgevoerd.

Pas in 1829 werd het stuk ‘herontdekt’ en klonk het voor het eerst sinds het overlijden van Bach weer, in een aangepaste versie onder leiding van Felix Mendelssohn. In 1870 werd de Matthäus voor het eerst in Nederland gespeeld, door Toonkunst Rotterdam. In 1875 voerden het Toonkunstkoor Amsterdam en het Parkorkest onder leiding van Johannes Verhulst het werk in Amsterdam uit. Op 8 april 1899 was het dirigent Willem Mengelberg die de Matthäus-Passion voor het eerst met het Concertgebouworkest uitvoerde, met een groot orkest en een koor van 450 personen, in het Concertgebouw. De Matthäus werd een massale productie, waarbij diverse delen werden weggelaten.

In 1921 richtte een kleine groep vernieuwers de Nederlandse Bachvereniging op. Ze wilden terugkeren naar Bach en tegenwicht bieden aan de Amsterdamse Matthäus-traditie van Willem Mengelberg. Johan Schoonderbeek, dirigent en organist in Grote Kerk Naarden, was een van de initiatiefnemers. Hij wilde ‘door meer intieme bezetting den geest der muziek zoo zuiver mogelijk doen spreken’. Met een nieuw ensemble voerde de Nederlandse Bachvereniging Bachs Matthäus-Passion in 1922 uit waar die oorspronkelijk ook klonk: in een kerk, nl. Grote Kerk Naarden. Destijds was dit een revolutionaire daad. Grote Kerk Naarden was ook de locatie waar in 1929 het stuk voor het eerst zonder inkortingen gespeeld werd. In de kerk is een gedenkteken te vinden aan Johan Schoonderbeek. Nog steeds speelt de Bachvereniging jaarlijks de Matthäus-Passion in Grote Kerk Naarden.

Een constante factor vormen het ensemble en de zangers van de Nederlandse Bachvereniging; de muzikale leiding verschilt van jaar tot jaar, en daarmee ook de benadering van het werk. Zo wordt er bijna ieder jaar gewerkt met een andere bezetting, opstelling en muzikale opvatting. In 2020 zal in Grote Kerk Naarden een nieuwe ruimtelijke opstelling te zien zijn onder gastdirigent Leonardo Garcia Alarcon; in 2021 zal de mogelijk oudste versie van het werk klinken onder specialist René Jacobs. Het jaar daarna, bij het honderdjarig bestaan van de Bachvereniging, zal het werk vanaf de eerste lessenaar worden geleid door violist/artistiek leider Shunske Sato. Door deze open benadering gaan traditie en vernieuwing bij de Matthäus van de Nederlandse Bachvereniging hand in hand. Intussen groeit het publiek met ons mee. Inmiddels zijn er vijf tot zes uitvoeringen in de Passietijd met 1750 bezoekers per concert.

Contact

Stichting Grote Kerk Naarden
Sint Annastraat 5
1411PE Naarden-Vesting
Noord-Holland
Website