Nieuwe rituelen voor ongekende uitdagingen

Door de restricties in verband met het coronavirus zijn voorjaar 2020 alle groepsmanifestaties verboden. De behoefte aan de samenbindende kracht van levende tradities blijkt wel uit de vitaliteit waarmee juist nu naar nieuwe vormen wordt gezocht.

Gebruiken en rituelen helpen zin en richting te geven aan ons menselijk bestaan. Overal ter wereld worden belangrijke gebeurtenissen begeleid en onderstreept door rituelen. Denk aan de huwelijksvoltrekking, begrafenissen en andere tradities die horen bij wezenlijke en kwetsbare momenten in ons leven. Ook de seizoenen en de bijbehorende werkzaamheden waren en zijn verbonden met rituelen (zoals lentefeesten en oogstfeesten). Al deze gebruiken en rituelen zijn door de tijd heen gevormd en overgeleverd, en maken deel uit van het immaterieel erfgoed. Ze verbinden generaties, maar hun kracht is toch vooral dat ze òns als gemeenschap verbinden, in het heden, op één plek. Nu we onder dreiging van een gevaarlijk virus op een kleine kring zijn teruggeworpen, en in grote onzekerheid verkeren, is de behoefte aan die verbondenheid extra sterk. Echter vrijwel alle vormen van immaterieel erfgoed in de openbare ruimte zijn afgelast: er zijn geen processies, geen paasvuren, geen draverijen, geen corso’s, geen lokale feestdagen of een groter trouwfeest. Wat nu? Ontstaat door deze kaalslag ruimte om ’iets’ nieuws te ontwikkelen? Los-vaste rituelen die de gemeenschapszin aanspreken en die steun geven? Dit lijkt inderdaad te gebeuren, een die zich vooral – maar niet uitsluitend -  in de digitale ruimte lijkt af te spelen. 

Nieuwe vormen en digitale gemeenschappen

Wat kan er onder deze omstandigheden wel? Er wordt veel geëxperimenteerd met nieuwe mogelijkheden, waarbij de fysieke ruimte noodgedwongen wordt verruild voor een digitaal podium. Kerkdiensten worden bijvoorbeeld veelvuldig gestreamd, zodat mensen ze thuis kunnen bekijken. Ze worden, naar het schijnt, goed ‘bezocht’. Ontroerend detail: een priester in Giussano, een stadje in het door corona zwaar getroffen Lombardije, werd zo treurig van het opvoeren van de mis voor een lege kerk, dat hij iets bedacht. Hij vroeg zijn parochianen een selfie op te sturen, en daarmee bekleedde hij zijn kerkbanken. Zijn idee vond inmiddels in vele kerken navolging. In andere dorpen (zoals het Duitse Billerbeck) wordt niet gestreamd, maar worden de klokken extra geluid om de gebedsmomenten te markeren, zodat de parochianen er in gedachten bij kunnen zijn.  

166 IP8A3936_resize.JPG
 De inwoners van het Limburgse Noorbeek planten nog steeds jaarlijks een dennenboom voor de kapel van Sint Brigida, als dank dat zij in 1634 de runderpest verdreef (zie ‘Sint Brigida Denhalen’ in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland)

Ook in China vluchtte men tijdens het gedwongen isolement de digitale ruimte in, vooral om het geliefde karaoke te kunnen blijven beoefenen. Op de televisiekaraoke werden sessies uitgezonden, waarbij bekende zangers live ziogen en mensen thuis online verzoeken konden aanvragen en ieder vanuit zijn eigen isolement meezong. De beleving van zo’n sessie stijgt, onder deze omstandigheden, uit boven een ‘gewone’ karaoke opvoering. 

Wat betekent het voor de beoefenaren om digitaal je erfgoed te beleven, in plaats van fysiek? Martin Hoondert, verbonden aan de Universiteit van Tilburg, onderzoekt de werking van rituelen in tijden van rampspoed. Hij ziet hoe de laatste tijd steeds meer digitale gemeenschappen ontstaan, door hem lichte gemeenschappen’ genoemd, als tegenhanger van de hechte gemeenschappen die ontstaan door fysieke samenkomsten en intense, gedeelde ervaringen, zoals gebruikelijk bij immaterieel erfgoed. 

Als een voorbeeld beschrijft hij hoe mensen, vanuit hun eigen huis, naar de webcam van de Lourdesgrot gaan. Via hun computer kijken ze naar mensen die kaarsen aansteken, maar bidden en zingen zelf thuis ook mee en steken een kaars aan. Ze ervaren zo wel degelijk een gemeenschap. De ervaring is, volgens Hoondert, niet hetzelfde, maar wel waardevol.  

Maar ook buiten de digitale wereld ontstaan nieuwe vormen of aanpassingen. Begrafenissen kunnen momenteel slechts in kleine kring doorgang vinden. Om toch betrokken te zijn, hangen vrienden en omwonenden de vlag halfstok, alsof het om een officieel evenement ging. In andere gevallen werd een erehagen langs de route van de rouwauto gevormd, zoals vroeger op veel plaatsen gebruikelijk was.  

Ook de Matthäus-Passion (sinds 2019 in het Netwerk Immaterieel Erfgoed bijgeschreven) wordt dit jaar niet opgevoerd in zijn gebruikelijke vorm. Het bijwonen hiervan was voor vele Nederlanders een jaarlijks ritueel van bezinning, en een familietraditie. In het Arnhemse Spijkerkwartier werd er een alternatief geboden. Tijdens een klein straatconcert zong een zangeres uittreksels uit de Matthäus: je kon luisteren vanaf je balkon of achter je open raam. Overigens werd bekend dat het spektakelevenement The Passion live niet doorgaat, maar een digitale versie krijgt, met een virtuele processie en ingestuurde videoboodschappen. 

Straatrumoer: Herdenken en hoop 

Bovenstaande voorbeelden zijn in zekere zin noodgedwongen aanpassingen. Daarnaast lijken er, als directe reactie op de crisis, nieuwe gebruiken te ontstaan. Ook in de openbare ruimte. Een soort van straatrumoer begon in Italië, waar sinds het begin van de quarantaine enkele weken geleden ‘s avonds om 6 uur samen muziek wordt gemaakt en gezongen, om te laten horen ‘we zijn er nog, ‘we zijn samen’. 

Toen ook in Nederland de scholen werden gesloten kwam via Facebook een vrolijk initiatief op gang, door voor de verplicht thuiszittende schoolkinderen een ‘berenjacht’ te organiseren. Iedereen werd opgeroepen om een speelgoedbeer voor het raam te zetten en zo ouders te helpen om hun balorige kroost een spannende ontdekkingstocht in de buurt te laten maken. 

berenjacht

Vervolgens werden in navolging van Italië en Spanje ook in Nederland de zorgverleners geëerd met een luid applaus. Op dinsdagavond 17 maart, om 8 uur, klapten we minutenlang vanaf de voordeur of het balkon voor de ongekend zware opgave waar zij elke dag voor staan. De filmpjes hiervan werden weer massaal gedeeld via de sociale media. In België, en ook in sommige Nederlandse steden, werden witte lakens en T-shirts, soms beschilderd met rode harten, op straat gehangen, als eerbetoon aan alle artsen en verpleegkundigen. Op diverse initiatieven luiden tot eind april iedere woensdag, tussen 19.00 en 19.45, verschillende kerken de klokken, als steun voor al die mensen die getroffen zijn door het coronavirus. Dit soort nieuwe rituelen en gebruiken sterkt niet alleen de mensen waarvoor het is bedoeld – de schoolkinderen en hun ouders, de zorgverleners - maar ook de deelnemers. We onderstrepen hiermee een wezenlijke waarde (we helpen elkaar, we eren de zorg) en voelen ons weer even een gemeenschap. In ‘drakendorp’ Beesel werden de drakenvlaggen uitgehangen om iedereen die is getroffen door het coronavirus een hart onder de riem te steken. Stichting Draaksteken: “Volgens de diepgewortelde traditie van het Draaksteken vertrouwen we erop dat het goede telkens weer het kwade (de draak) overwint. Nu moeten we als mensheid het gevecht aangaan met een ander kwaad dat ons bedreigt: het coronavirus. Welke nieuwe vormen komen er nog bij? Welke rituelen zullen standhouden? Gaan we het klappen voor de zorg, of de herdenking van de slachtoffers met klokgelui, voortzetten nadat de crisis voorbij is? Wordt dit blijvend immaterieel erfgoed, dat ook voor volgende generaties waardevol is 

Drakenvlag-Beesel_HR-014

Er zijn voorbeelden van herdenkingsrituelen, die eeuwen na het afwenden van een ramp nog steeds worden uitgevoerd. Zo planten de inwoners van het Limburgse Noorbeek nog steeds jaarlijks een dennenboom voor de kapel van Sint Brigida, als dank dat zij in 1634 de runderpest verdreef (zie ‘Sint Brigida Denhalen’ in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland). Dichterbij is de herdenking van slachtoffers uit de 2de wereldoorlog op 4 mei (zie ‘4 en 5 mei’ in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland) De plechtigheid op de Dam – de kranslegging door koning en koningin, het Wilhelmus, de 2 minuten stilte – is dit jaar alleen digitaal te beleven. Om toch mensen maximaal bij de herdenking te betrekken, hoopt Gerdi Verbeet, voorzitter van het comité 4 & 5 mei, op nieuwe initiatieven “om toch datzelfde gevoel van verbinding tot stand te brengen”. Een van die initiatieven is inmiddels verspreid: de oproep aan trompettisten om overal - op straat, voor ziekenhuizen, vanaf kerktorens – het bekende taptoe-signaal, dat altijd aan de 2 minuten stilte voorafgaat, te spelen. Zo halen we de herdenking naar ons toe, nu we zelf niet kunnen gaan. Juist nu, zo wordt steeds duidelijk, is aan die verbinding grote behoefte. 

4 mei 2019 - Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam. Kranslegging door het Koninklijk Paar - Foto Ben Houdijk.

Jet Bakels, wetenschappelijk medewerker 

Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland 

Wat is een ritueel? Algemeen kenmerkt een ritueel zich door een vast patroon van opeenvolgende handelingen, die een symbolische dimensie krijgen (o.a.door s het gebruik van specifieke objecten Enerzijds brengen individuen en groepen hun identiteit en gedeelde (en soms controversiële) denkbeelden tot uitdrukking. Anderzijds beïnvloeden rituelen de ideeën en identiteit van de deelnemers. Een ritueel markeert wat belangrijk is. En is werkzaam: voor sommigen op het religieuze terrein, maar voor allen op het sociale vlak. Door gezamenlijk doormaken van een evenement, met min of meerder rituele aspecten, voelen we ons verbonden en gesterkt. Het is dan ook niet vreemd dat juist in tijden van nood nieuwe rituelen ontstaan. Tegenwoordig  plakken we  de term ritueel gemakkelijk op verschillende gedragspatronen. We hebben het over‘ochtendrituelen’ (opstaan, gymnastiek, tandenpoetsen, scheren etc.), maar dat zijn eigenlijk meer gewoonten. Een ritueel verheft ons juist boven de dagelijkse gang van zaken. Rituelen vormen een soort glijdende schaal vormen van ritualiserend gedrag aan de ene kant naar cultureel erkende rituelen aan de andere kant.  Een zekere mate van rituele karakteristieken vinden we terug in veel Immaterieel Erfgoed. 

Alle rechten voorbehouden