Veelgestelde vragen

Lees hier antwoorden op veel gestelde vragen. Staat jouw vraag er niet bij? Stel hem via info@immaterieelerfgoed.nl!

Brielse Maskerade gemaskerde man

Wat is de rol van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland?

Het Kenniscentrum is verantwoordelijk voor de coördinatie van de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland en begeleidt de gemeenschappen in hun erfgoedzorg. Het organiseert informatiebijeenkomsten, denkt na over borgingstechnieken en maakt het immaterieel erfgoed in Nederland zichtbaar via deze website. Ook bevordert het Kenniscentrum wetenschappelijk onderzoek naar immaterieel erfgoed.

 

UNESCO en immaterieel erfgoed

Wat is immaterieel erfgoed?

Immaterieel erfgoed omvat sociale gewoonten, voorstellingen, rituelen, tradities, uitdrukkingen, bijzondere kennis en/of vaardigheden die gemeenschappen en groepen erkennen als een vorm van cultureel erfgoed.

Een wezenlijk kenmerk is dat dit erfgoed wordt overgedragen van generatie op generatie en van persoon op persoon. Het behoort tot de basis van een gemeenschap. Immaterieel erfgoed is ‘dynamisch, levend erfgoed’.

Waarom een verdrag voor immaterieel erfgoed?

Het UNESCO Verdrag ter bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed wil:

  • Immaterieel erfgoed beschermen
  • Het respect voor immaterieel erfgoed en de dragers ervan bevorderen
  • Het bewustzijn van het belang van immaterieel erfgoed op internationaal, nationaal en lokaal niveau vergroten
  • De erkenning en waardering van de culturele diversiteit waarborgen
  • De internationale samenwerking bevorderen

Wereldwijd hebben 168 landen het UNESCO Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed ondertekend.

Wat bedoelt UNESCO met beschermen?

UNESCO wil het immaterieel erfgoed beschermen ofwel safeguarden. Beschermen wil zeggen: een toekomst geven aan immaterieel erfgoed. Dat wil zeggen: een vorm vinden die ook toekomstige generaties aanspreekt en de knelpunten wegneemt die de toekomst van immaterieel erfgoed in de weg staan.

Tradities en immaterieel erfgoed zijn altijd dynamisch en in ontwikkeling. Beschermen wil NIET zeggen bewaren zoals het vroeger was. UNESCO wil van immaterieel erfgoed geen museumstukken maken.

Wie moet dat immaterieel erfgoed beschermen?

UNESCO legt de verantwoordelijkheid voor het levensvatbaar houden van immaterieel erfgoed bij de gemeenschappen zelf, bij individuen of groepen die zelf de traditie praktiseren. Er is dus geen sprake van sturing van bovenaf of dat de overheid bepaalt hoe jouw traditie eruit moet zien. Dat is de eigen verantwoordelijkheid van de mensen zelf. Wel heeft de overheid zich verplicht om bij te dragen aan een gunstig klimaat waarin immaterieel erfgoed kan gedijen.

Het Kenniscentrum kan de gemeenschappen ondersteunen in het borgen van hun immaterieel erfgoed, door bijvoorbeeld hulp te bieden bij het maken van het erfgoedzorgplan en door het aanbieden van cursussen, trainingen en bijeenkomsten in het kader van het levend houden en doorgeven van immaterieel erfgoed.

Netwerk, Inventaris en Register

Wat is het doel van het Netwerk, de Inventaris en het Register?

De Nederlandse overheid heeft zich verplicht het immaterieel erfgoed binnen de eigen landsgrenzen te inventariseren. Dragers en/of beoefenaars van immaterieel erfgoed kunnen hun erfgoed aanmelden voor het Netwerk Immaterieel Erfgoed. Het doel van het Netwerk is het zichtbaar maken van wat zich over de volle breedte aan immaterieel erfgoed in Nederland voordoet en onderlinge samenwerking en uitwisseling bevorderen. Wij stimuleren diversiteit.

Beoefenaars van immaterieel erfgoed die zich actiever willen inzetten voor borging van hun immaterieel erfgoed en hierin samen willen werken met andere immaterieel erfgoedgemeenschappen kunnen een erfgoedzorgplan maken en hun erfgoed plaatsen op de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. Ze laten daarmee zien dat ze hun erfgoed willen doorgeven aan volgende generaties en zich daarvoor inzetten. De Inventaris Immaterieel Erfgoed is bedoeld als steun voor gemeenschappen om hun traditie toekomstbestendig te maken. Het is een middel en geen doel. 

Het Register van goede voorbeelden is een overzicht van dragers/beoefenaars die goede borgingsmethoden hebben ontwikkeld, waar anderen van kunnen leren en daarom als voorbeeld voor anderen kunnen dienen. Het doel ervan is het inspireren van dragers/beoefenaars van immaterieel erfgoed.

Hoe kun je immaterieel erfgoed aanmelden?

Immaterieel erfgoed in Nederland wordt zichtbaar gemaakt via:


Netwerk Immaterieel Erfgoed

Aanmelden voor het Netwerk kan heel makkelijk. Op deze website maak je een account aan en vervolgens vul je het korte vragenformulier in. Je immaterieel erfgoed wordt dan (na goedkeuring van het Kenniscentrum) zichtbaar gemaakt in het Netwerk.

Meld je immaterieel erfgoed hier aan.

Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland

Voor de Inventaris is een actieve houding een must: er moet een erfgoedzorgplan gemaakt en uitgevoerd worden. Het Kenniscentrum organiseert meerdere malen per jaar de cursus: ‘Hoe bescherm ik mijn immaterieel erfgoed? Het opzetten van erfgoedzorg’. De cursus bestaat uit drie dagdelen waarin stapsgewijs een erfgoedzorgplan wordt gemaakt en uitleg wordt gegeven over het UNESCO Verdrag en de Inventaris Immaterieel Erfgoed. Met een voordracht geeft deze gemeenschap aan er alles aan te doen om deze traditie voor de toekomst levensvatbaar te houden. Een onafhankelijke Toetsingscommissie toetst of de erfgoedzorgplannen in orde zijn.

Als je je immaterieel erfgoed wilt aanmelden voor de Inventaris, moet je erfgoed zijn opgenomen in het Netwerk. Je kunt bij het Kenniscentrum aangeven opgenomen te willen worden in de Inventaris. Je wordt dan uitgenodigd als er plek is in de cursus. Voor de Inventaris gelden aanvullende criteria, bekijk die onder Procedure.

Register goede voorbeelden

Voor het Register goede voorbeelden moet aangetoond worden een inspirerend voorbeeld te kunnen zijn voor anderen. Ook dit wordt in de Toetsingscommissie besproken.

Wie kan immaterieel erfgoed aanmelden?

In de UNESCO filosofie past dat de gemeenschappen hun immaterieel erfgoed zelf voordragen voor zowel het Netwerk als voor de Inventaris, dat wil zeggen groepen en individuen die zelf de traditie beoefenen of organiseren.

Wat is een erfgoedzorgplan?

Voor UNESCO zijn lijsten en inventarissen alleen een middel en niet een doel. Het doel is dat gemeenschappen die dat willen in staat gesteld worden immaterieel erfgoed toekomstbestendig te maken. UNESCO wil dat je nadenkt over de toekomst van immaterieel erfgoed, dat wil zeggen dat je de sterke en zwakke kanten van het erfgoed in kaart brengt en een actieplan maakt met concrete acties die bijdragen aan een toekomst voor het immaterieel erfgoed.

In Nederland heeft het Kenniscentrum daarvoor een formulier ontwikkeld, dat in de cursus behandeld wordt. In het erfgoedzorg beschrijven de dragers/beoefenaars uit welke onderdelen het erfgoed bestaat, wie erbij betrokken zijn, hoe het in de loop van de tijd is veranderd en hoe het nu wordt doorgegeven naar volgende generaties. Vervolgens worden knelpunten in de overdracht naar volgende generaties in kaart gebracht en worden acties geformuleerd om die knelpunten (stapsgewijs) op te lossen en het immaterieel erfgoed te borgen voor de toekomst.

Wat betekent inschrijving in de Inventaris Immaterieel Erfgoed? Is het een erkenning?

Door plaatsing op de Inventaris Immaterieel Erfgoed laat een gemeenschap van dragers / beoefenaars zien dat ze een traditie beschouwen als hun immaterieel erfgoed en dat ze die willen beschermen in de zin van doorgeven aan volgende generaties.

Plaatsing maakt de ene vorm van immaterieel erfgoed niet belangrijker dan andere. Voor de Inventaris Immaterieel Erfgoed is alle immaterieel erfgoed gelijk en maakt het bijvoorbeeld geen verschil of het immaterieel erfgoed door de hele Nederlandse bevolking wordt beoefend of slechts door één lokale gemeenschap.

Erkenning geen keurmerk van kwaliteit. Plaasting wil simpelweg zeggen dat dit immaterieel erfgoed belangrijk is voor een groep dragers en dat deze gemeenschap zich wil inzetten voor het levensvatbaar houden ervan. Daarom hebben de dragers / beoefenaars hun immaterieel erfgoed op de inventaris geplaatst.

Waarom staan sommige tradities niet in het Netwerk of de Inventaris?

Veel immaterieel erfgoed staat nog niet in het Netwerk of de Inventaris, simpelweg omdat ze nog niet zijn voorgedragen door de beoefenaars. Voor sommige vormen van immaterieel erfgoed is het ingewikkeld. Wie werpt zich bijvoorbeeld op voor de traditie van het uitdelen en eten van beschuit met muisjes, welke gemeenschap mag dit immaterieel erfgoed voordragen en hoe schrijf je een erfgoedzorgplan hiervoor? Met name bij ongeorganiseerde en omvangrijke tradities zijn deze vragen niet altijd makkelijk te beantwoorden.

Daarvoor is er het Netwerk Immaterieel Erfgoed. Hiervoor kunnen dragers/beoefenaars op een makkelijke, laagdrempelige manier hun erfgoed aanmelden zonder een erfgoedzorgplan te hoeven schrijven. Voor diegenen die wel aan actieve borging van hun immaterieel erfgoed willen doen, is er de mogelijkheid van de Inventaris Immaterieel Erfgoed. 

Internationale UNESCO lijsten

Welke UNESCO lijsten zijn er?

UNESCO heeft drie internationale lijsten van immaterieel erfgoed:

 

De Representatieve Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid

De meest bekende lijst van deze conventie is de Representatieve lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed. Inmiddels zijn op deze lijst bijna vierhonderd elementen van immaterieel erfgoed ingeschreven, uit alle delen van de wereld. Bekende voorbeelden uit België zijn het Carnaval in Binche en, meer recent, de biercultuur in België. Nederland heeft het Ambacht van Molenaar voorgedragen voor deze lijst.

 

Lijst van immaterieel cultureel erfgoed dat dringend bescherming nodig heeft

Hiervoor kunnen landen immaterieel erfgoed voordragen dat bijna uitgestorven is en dringende maatregelen behoeft om het levend te houden en door te geven naar volgende generaties.

 

Register van goede voorbeelden van borging van immaterieel cultureel erfgoed

Tenslotte heeft UNESCO een register van goede voorbeeldpraktijken in het leven geroepen, waarin bijvoorbeeld concrete borgingstechnieken worden gedemonstreerd die anderen kunnen navolgen. België heeft voor dit register bijvoorbeeld de ludodiversiteit voorgedragen.

Staat er al Nederlands immaterieel erfgoed op een UNESCO lijst?

De Nederlandse regering heeft in 2016 het ambacht van molenaar op wind- en watermolens bij UNESCO voorgedragen voor de Representatieve lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. Op 7 december 2017 heeft het Intergouvernementeel Comité van UNESCO, in vergadering bijeen in Zuid-Korea, het ambacht van molenaar als eerste immaterieel erfgoed uit Nederland, geplaatst op die lijst.
Het Comité was van oordeel dat het voordrachtdossier een 'exemplary file' was, tot voorbeeld strekkend.

Wat is de relatie tussen de Inventaris Immaterieel Erfgoed en de UNESCO lijsten?

De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland bevat alleen immaterieel erfgoed van mensen uit Nederland.

Op de internationale immaterieel erfgoed lijsten van UNESCO staat immaterieel erfgoed uit de hele wereld. Nederland mag alleen tradities voordragen voor de internationale UNESCO lijsten die al op de Inventaris staan. De internationale lijsten bieden in zekere zin een selectie uit de Nationale Inventarissen.

Wie mag voordragen voor de UNESCO lijsten?

Voor de internationale inventarissen van UNESCO mogen alleen landen voordragen. Dat betekent dat de gemeenschap dat niet zelf kan doen. Een belangrijke voorwaarde is wel dat de voordracht gedragen wordt door de betreffende gemeenschap. Staten kunnen nooit buiten de gemeenschap om nomineren.

Wat is het verschil met de UNESCO Werelderfgoedlijst?

Het UNESCO Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed is een heel ander verdrag dan waar de Werelderfgoedlijst onder valt. Het Werelderfgoedverdrag bestaat sinds 1972 en is bedoeld om cultureel en natuurlijk erfgoed dat van unieke en universele waarde is voor de mensheid, beter te kunnen bewaren voor toekomstige generaties.

Immaterieel erfgoed kan dus nooit werelderfgoed zijn.

Kansen die immaterieel erfgoed biedt

Welke kansen biedt immaterieel erfgoed voor gemeenten?

Lokale tradities zijn vaak sterk geworteld in een gemeente. Daar liggen kansen. Immaterieel erfgoed verbindt mensen en draagt bij aan de versterking van de sociale cohesie. Ook kan immaterieel erfgoed bijdragen aan een grotere leefbaarheid, kan het economisch voordeel met zich meebrengen, voor de lokale middenstand bijvoorbeeld. Immaterieel erfgoed biedt gemeenten een prachtig visitekaartje. Lees hier welke kansen immaterieel erfgoed biedt voor gemeenten en provincies.

Welke kansen biedt immaterieel erfgoed voor musea en andere erfgoedinstellingen?

Met het ondertekenen van het UNESCO Verdrag is er een hele nieuwe tak van erfgoed bijgekomen waar heel veel mensen bij betrokken zijn. Ook voor erfgoedorganisaties ligt hier een taak. Lees hier wat je als erfgoedinstelling kunt doen met immaterieel erfgoed. 

Bekijk ook het kennisdossier over immaterieel erfgoed en musea.

Welke kansen biedt immaterieel erfgoed voor het onderwijs?

Met het ondertekenen van het UNESCO Verdrag is er een hele nieuwe tak van erfgoed bijgekomen waar heel veel mensen bij betrokken zijn. Ook voor erfgoedorganisaties ligt hier een taak. Lees hier wat je als erfgoedinstelling kunt doen met immaterieel erfgoed. 

 

 

Alle rechten voorbehouden