Controversieel immaterieel erfgoed

Controversieel erfgoed is een grote uitdaging in de huidige superdiverse, globaliserende samenleving. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed besteedde in het verleden al aandacht aan controversieel immaterieel erfgoed in de vorm van publicaties en expertmeetings. In de nabije toekomst ontwikkelt het Kenniscentrum nieuwe activiteiten en projecten rondom dit thema. Deze zullen zich vooral toespitsen op de maatschappelijke rol van erfgoedinstellingen omtrent dergelijke tegenstellingen in de samenleving.

Binnen de UNESCO conventie heeft het Kenniscentrum het concept cultural brokerage op de agenda gezet. Dit concept doelt op bemiddeling en mediation door cultuur-makelaars (cultural brokers) die proberen een proces op te starten waarin openingen worden gecreëerd voor het ontstaan van consensus en draagvlak en het stimuleren van reflectie op betekenissen van bepaald immaterieel erfgoed. 

Controversieel

Zwarte Piet is het bekendste voorbeeld van controversieel immaterieel erfgoed in Nederland. Er is ook debat over dieren en immaterieel erfgoed; mogen dieren voor vermaak worden ingezet zoals in het circus gebeurt? Of over gevaarlijke of verontreinigend immaterieel erfgoed zoals het afsteken van vuurwerk tijdens oudjaar of vermeende verkwisting, zoals bij bijvoorbeeld fruitcorso’s. Kritiek en schuring is er ook vanwege het juist afwezig zijn van representaties van bepaalde geschiedenissen, sociale praktijken of betekenissen in collectief immaterieel erfgoed op nationaal niveau, zoals de verbeelding en herdenking van het slavernijverleden of de gevolgen van het Nederlands kolonialisme in de huidige Nederlandse samenleving. Controversen worden vaak zichtbaar in de vorm van reacties op het – als zodanig ervaren- dominante erfgoed-discours, zoals recentelijk ook gebeurde bij de jaarlijkse Nationale Herdenking Nederlands Slavernijverleden.

Men is kritisch op elkaars cultuuruitingen en internet en social media maken het mogelijk dat meningen, ongezouten en vrijuit, een platform krijgen. Het aantal controversen over vormen van immaterieel erfgoed lijkt te zijn toegenomen. Maar wellicht is vooral de zichtbaarheid ervan vergroot. Kritiek op ‘andermans erfgoed’ vindt tegenwoordig immers via social media veel gemakkelijker zijn weg naar het publieke domein en debat dan in het pre-internettijdperk.  

Splijtzwam?

Immaterieel erfgoed is in potentie altijd een splijtzwam, omdat het sociale werkingsmechanisme nu eenmaal tot gevolg heeft dat bepaalde groepen worden ingesloten, en daarmee tegelijkertijd anderen buitengesloten. Immaterieel erfgoed dat voor de een vanzelfsprekend is, roept bij de ander gemengde gevoelens op. Hetzelfde geldt trouwens voor materieel erfgoed. De Gouden Koets en de muur van Mussert lokken immer nog discussie uit. Tegenstellingen op het gebied van religie, etniciteit en seksuele geaardheid vormen uitdagingen waarop handelingsperspectieven niet eenvoudig of eenduidig  zijn. Ook elders spelen deze kwestie uiteraard. In Frankrijk ontvouwde zich een discussie over een potentieel verbod op kerststallen in de publieke ruimte. In Spanje speelt de discussie over de traditie van Driekoningen en de vraag of de rol van de donkere koning nog wel gespeeld mag worden door een witte, zwart geschminkte persoon, alsmede ook natuurlijk de kritiek op het welbekende stierenvechten.

De erfgoedinstelling als culturele makelaar?

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed organiseerde in 2016 een expertmeeting over de rol van overheden en erfgoedinstellingen met betrekking tot immaterieel erfgoed [zie bij media hiernaast]. Centrale vraag was: hebben overheden en erfgoedinstellingen een rol in het bevorderen van dialoog en/of in het op een creatieve manier ontwikkelen van alternatieve handelingsperspectieven die meer insluitend zijn?

Ethiek van cultural brokerage

In het een vervolgtraject gaat het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed in onderzoek en projecten dit onderwerp nog verder uitdiepen. Wat de rol van erfgoedprofessionals en erfgoedinstellingen is en/of zou moeten zijn inzake controversieel (immaterieel) erfgoed vormt daarbij het vertrekpunt. In andere woorden, hoe zouden erfgoedprofessionals en instellingen hun rol als cultural broker vorm en inhoud moeten geven? Het concept cultural brokerage gaat uit van een faciliterende, bemiddelende rol van erfgoedinstellingen in een, zoals de Amerikaanse erfgoedprofessional Richard Kurin het ooit formuleerde, ‘contemporary world of multiple, if not contending, cultural narratives’. Dit impliceert niet dat de erfgoedinstelling per definitie boven de partijen staat. Ook erfgoedinstellingen zijn onderdeel van de samenleving en dienen altijd zich bewust te zijn en te reflecteren op hun eigen rol in het geheel. In het bijzonder wanneer het gaat om immaterieel erfgoed dat controverse oproept. Waar liggen dan precies de grenzen tussen engagement en neutraliteit? Het draait dan om de ethiek van cultural brokerage. De cultural broker moet zich bewust zijn van diens eigen positie en dient altijd rekenschap te kunnen geven over diens rol in het sociale domein waarbinnen immaterieel erfgoed zich vormt.

Praktische handreikingen

In internationale UNESCO kringen is veel discussie over de ethiek van immaterieel erfgoed. In 2016 organiseerde het ICH-NGO Forum de expertmeeting ‘Towards a code of Ethics for ICH NGO’s?’ In 2017 publiceerde de Nederlandse UNESCO commissie een brochure over Betwist erfgoed, waarin de nadruk ligt op inclusiviteit en de dynamiek van erfgoed.

Samen met relevante partners ontwikkelt het Kenniscentrum de komende jaren projecten en programma’s waarin onderzoek naar controversieel erfgoed en cultural brokerage uiteindelijk leidt tot praktische handreikingen voor (immaterieel) erfgoedprofessionals.

Online documenten

Alle rechten voorbehouden