Immaterieel erfgoed en musea

Uit de verdragstekst van de UNESCO conventie ter bescherming van het immaterieel erfgoed vloeien diverse verplichtingen voort: identificatie en documentatie van immaterieel erfgoed, ondersteunen van de dragers van erfgoed, bewustwording en bevorderen van respect voor het immaterieel erfgoed bij een breed publiek, kennisontwikkeling en kennisverspreiding, en internationale samenwerking. Musea kunnen als ‘culturele makelaars’ erbij helpen om deze taken uit te voeren.

Intangible Heritage and the Museum

Cultural brokerage

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed heeft de term ‘culturele makelaar’, oftewel in het Engels ‘cultural broker’, in samenwerking met Faro, Brussel, en tapis plein, Brugge, bij UNESCO op de agenda gezet. Met het begrip wordt de bemiddelaarsfunctie van erfgoedinstellingen en erfgoedexperts, dus ook musea, in het kader van het ‘safeguarden’ van immaterieel erfgoed, benadrukt. Zie ook het themanummer van het tijdschrift Volkskunde over ‘cultural brokerage’.

In de operationele richtlijnen van de conventie (§109) worden de taken van musea vanuit het perspectief van UNESCO concreter uitgelegd:

“[…] museums […] are encouraged to:

  • involve practitioners and bearers of intangible cultural heritage when organizing exhibitions, lectures, seminars, debates and training on their heritage;
  • introduce and develop participatory approaches to presenting intangible cultural heritage as living heritage in constant evolution;
  • focus on the continuous recreation and transmission of knowledge and skills necessary for safeguarding intangible cultural heritage, rather than on the objects that are associated to it;
  • employ, when appropriate, information and communication technologies to communicate the meaning and value of intangible cultural heritage;
  • involve practitioners and bearers in their management, putting in place participatory systems for local development.”

 

Museum Boijmans van Beuningen

Kansen voor musea

Sinds 2007 is immaterieel cultureel erfgoed opgenomen in de ICOM definitie van musea. Veel musea hanteren een meervoudig perspectief. Immaterieel erfgoed gaat over sociale praktijken, rituelen, feesten, praktijken die samenhangen met natuur en universum, ambachten, orale tradities. In het (structureel) aandacht geven aan immaterieel erfgoed liggen (nieuwe) kansen voor musea. Musea kunnen via immaterieel erfgoed inspelen op continu veranderende processen in de samenleving. Het biedt aanknopingspunten voor thema’s als superdiversiteit of controversieel erfgoed.

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed denkt in samenwerking met musea na over vragen met betrekking tot de rol van immaterieel erfgoed in musea. Dit denkproces heeft als doel praktische adviezen te formuleren. Bijvoorbeeld omtrent ontwikkeling van participatieve methoden en gedeelde verantwoordelijkheid (‘shared authority’). Belangrijke vragen in dit denkproces zijn:

  • Hoe kunnen musea immaterieel erfgoed in kaart brengen en zichtbaar maken en hoe kunnen zij bijdragen aan de borging van dit erfgoed?
  • Hoe kan immaterieel erfgoed in collecties worden opgenomen, en hoe kan het gepresenteerd worden?
  • Welke museale benaderingen sluiten het beste aan bij immaterieel erfgoed?
  • Hoe is de verhouding tussen de dragers van het erfgoed en musea en welke rol kunnen musea spelen in het ondersteunen van de erfgoeddragers in het borgen van immaterieel erfgoed?

 Reflectie

Daarnaast reflecteert Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed op de rol van musea voor immaterieel erfgoed. Vragen die daarbij centraal staan zijn:

  • Welke invloed hebben musea op immaterieel erfgoed?
  • Welke rol spelen musea in het erfgoednetwerk; te weten het netwerk van verschillende stakeholders die zich met erfgoed bezig houden?
  • Welke machtsrelaties spelen in dat netwerk?

 

Immaterieel en materieel erfgoed

Ten slotte richten we ons ook op de samenhang tussen materieel en immaterieel erfgoed. Dikwijls verrijzen er (kunstmatige) grenzen tussen beide velden welke een geïntegreerde visie kunnen bemoeilijken.

  • Waar liggen de verschillen tussen materieel en immaterieel erfgoedzorg?
  • Hoe kunnen instellingen die de focus op verschillende vormen van erfgoed – immaterieel en materieel – leggen, van elkaar leren en hun erfgoedzorg op een geïntegreerde manier aanpakken?
  • Welke rol kunnen musea spelen op het gebied van het verbinden van materieel en immaterieel erfgoed?

Deze vragen sluiten ook aan bij de Nationale Wetenschapsagenda, route 'Levend verleden'.

 

 

Internationaal

Internationaal krijgt het onderwerp ‘Immaterieel erfgoed en musea’ in de wetenschap de volle aandacht (zie bijvoorbeeld het onderzoek van Marilena Alivizatou). Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed is ook internationaal actief. Het kenniscentrum is partner in een meerjarig internationaal project over de rol van musea bij immaterieel erfgoed. De eerste bijeenkomst vond in november 2017 in Nederland plaats met als thema diversiteit. Albert van der Zeijden en Sophie Elpers schreven hiervoor het position paper 'Intangible Heritage & The Museum in an Age of Superdiversity', dat hiernaast online ontsloten wordt. Voor meer informatie over de conferentie in het algemeen zie de nieuwsbrief van Museumpeil van oktober 2017 en de website van het Intangible Heritage and Museums project. 

 

 

Publicaties

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed heeft meegewerkt aan het themanummer ‘Immaterieel Erfgoed’, Museumpeil 35, voorjaar 2011. De publicatie heeft het thema op de kaart gezet nog voordat Nederland de UNESCO conventie had geratificeerd.

 

Deskundigheidsbevordering

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed werkt ook aan deskundigheidsbevordering voor erfgoedprofessionals en verzorgt cursussen en lezingen. Heeft u interesse? Laat het weten via kennisontwikkeling@immaterieelerfgoed.nl.

 

 

 

 

 

Alle rechten voorbehouden