Op deze pagina beantwoorden we veelgestelde vragen over de internationale UNESCO-lijsten en de rol van Nederland daarin. De informatie is bedoeld voor erfgoedgemeenschappen, professionals en andere geïnteresseerden die meer willen weten over het traject van inventaris tot internationale nominatie.
Van inventaris tot internationale UNESCO-lijsten: veelgestelde vragen
Hoe werkt het internationaal voordragen van immaterieel erfgoed bij UNESCO? Wat is de Representatieve Lijst precies, en wat betekent het als erfgoed daarop wordt bijgeschreven?
In 2021 werden de Corsocultuur vanuit het Koninkrijk der Nederlanden op de Representatieve Lijst geplaatst.
Over de UNESCO-lijsten en de Inventaris
In dit onderdeel leggen we de belangrijkste begrippen uit. Wat is het verschil tussen de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland en de UNESCO-lijsten? Welke internationale lijsten bestaan er, en wat is het doel daarvan? Ook lees je wat een plaatsing op de Representatieve Lijst betekent, en wat juist niet.
Is de Representatieve Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid hetzelfde als de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland?
Nee. De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland is een landelijk overzicht van immaterieel erfgoed in Nederland. De Representatieve Lijst van UNESCO is het internationale ‘zusje’ daarvan. Op deze lijst staan honderden vormen van immaterieel erfgoed uit landen over de hele wereld.
Het doel van de Representatieve Lijst is om de wereldwijde diversiteit van immaterieel erfgoed zichtbaar te maken en zo het belang ervan te onderstrepen. De lijst is geen ranglijst of selectie van ‘topstukken’. Zij laat zien wat gemeenschappen, groepen en individuen zelf als waardevol ervaren en wat hen een gevoel van identiteit en continuïteit geeft. De term ‘representatief’ verwijst daarbij naar culturele diversiteit wereldwijd, niet naar representativiteit binnen één land.
Zit er een beloning verbonden aan een bijschrijving op de Representatieve Lijst, bijvoorbeeld een subsidie of een prijzenbedrag?
Nee. Aan een bijschrijving op de Representatieve Lijst zijn geen financiële voordelen verbonden. Wel kan plaatsing zorgen voor meer zichtbaarheid en bekendheid. Dat kan helpen bij het aantrekken van fondsen, partners of sponsoren.
Welke lijsten heeft UNESCO allemaal om immaterieel erfgoed bij te houden?
UNESCO kent twee lijsten en een register waarvoor landen immaterieel erfgoed kunnen voordragen:
- de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid;
- de Lijst van Immaterieel Erfgoed waarvan de bescherming dringend borging nodig heeft;
- het Register van goede borgingspraktijken.
Op deze pagina lees je uitgebreider wat de rol en het doel is van de verschillende lijsten
Is een plaatsing op de Representatieve Lijst wettelijk bindend of beschermt het erfgoed automatisch?
Nee. Een bijschrijving op de Representatieve Lijst biedt geen juridische of wettelijke bescherming. Met een voordracht laat een land wel zien dat het het immaterieel erfgoed belangrijk vindt en wil bijdragen aan een gunstig klimaat waarin dit erfgoed kan worden doorgegeven. Immaterieel erfgoed is dynamisch en mag zich met de tijd blijven ontwikkelen.
Hoe verloopt de selectie en nominatie?
Hier lees je stap voor stap hoe een nominatie voor een UNESCO-lijst tot stand komt. Wie kan een voordracht doen, wie beslist daarover en welke rol spelen KIEN, de Raad voor Cultuur en de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap? Ook gaan we in op de inhoud van een nominatiedossier en de voorwaarden die UNESCO stelt.
Wie doet de nominatie namens Nederland, en hoe werkt de nominatieprocedure?
Het UNESCO-verdrag inzake de Bescherming van Immaterieel Cultureel Erfgoed (2003) is in 2012 geratificeerd door het Koninkrijk der Nederlanden. Alleen de overheid kan een nominatie indienen. De minister van OCW dient het nominatiedossier in bij het secretariaat van het UNESCO-verdrag in Parijs.
Wie heeft de lijst voor mogelijke nominaties voor de Representatieve Lijst samengesteld?
Immaterieel erfgoed kan alleen worden voorgedragen als het is opgenomen in een nationale inventaris én als de beoefenaars instemmen met een voordracht. KIEN vraagt daarom aan gemeenschappen die zijn opgenomen in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland of zij belangstelling hebben voor een internationale nominatie. Het overzicht van geïnteresseerde erfgoedvormen wordt voorgelegd aan de commissie immaterieel erfgoed van de Raad voor Cultuur.
De Raad voor Cultuur maakt vervolgens een zorgvuldige afweging en selecteert vijf vormen van immaterieel erfgoed. Deze worden voorgelegd aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, die besluit welk erfgoed namens het Koninkrijk der Nederlanden wordt voorgedragen.
Wat moet er bij UNESCO aangeleverd worden voor een nominatie?
Voor een voordracht wordt een uitgebreid nominatiedossier samengesteld. De basis hiervan is een nominatieformulier van UNESCO. Daarin wordt onder meer gevraagd om een beschrijving van het immaterieel erfgoed, de betrokken erfgoedgemeenschap en de borgingsmaatregelen uit het verleden en voor de toekomst.
Daarnaast moet met zogeheten letters of consent worden aangetoond dat de erfgoedgemeenschap op de hoogte is van en instemt met de nominatie. Ook maakt een korte film (maximaal tien minuten) en een set foto’s onderdeel uit van het dossier.
Doen alle vormen van immaterieel erfgoed op de Inventaris automatisch mee aan de nominatie voor de Representatieve Lijst?
Nee. Alleen erfgoedvormen waarvan de beoefenaars expliciet hebben aangegeven dat zij voorgedragen willen worden, komen in aanmerking. KIEN inventariseert deze belangstelling onder de gemeenschappen die zijn opgenomen in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.
Kan ik stemmen op een vorm van erfgoed waarvan ik denk dat die op de Representatieve Lijst moet komen te staan?
Nee. De commissie immaterieel erfgoed van de Raad voor Cultuur maakt een inhoudelijke voorselectie. De minister van OCW besluit welk immaterieel erfgoed wordt voorgedragen. Er is geen stemprocedure.
Wat levert een UNESCO-vermelding op, en wat niet?
Dit onderdeel gaat over de uitkomst van een nominatie. Wat betekent het als immaterieel erfgoed wordt bijgeschreven op de Representatieve Lijst? En wat als een nominatie niet wordt gehonoreerd? Ook lees je hoe UNESCO omgaat met nationale en multinationale voordrachten.
Wat gebeurt er als verschillende landen eenzelfde vorm van erfgoed aanmelden?
Landen kunnen samen één vorm van immaterieel erfgoed voordragen, bijvoorbeeld als dit in meerdere landen wordt beoefend. UNESCO moedigt samenwerking en kennisdeling aan. Voorwaarde is dat het immaterieel erfgoed in alle betrokken landen is opgenomen in een nationale inventaris.
Nederland heeft bijvoorbeeld samen met Oostenrijk, België, Duitsland, Italië, Luxemburg en Zwitserland de traditionele bevloeiing van grasland op de Representatieve Lijst gezet. Ook daarna kunnen landen ‘aansluiten’ bij een immaterieel erfgoed dat al op een UNESCO lijst staat. Je moet hiervoor toestemming hebben van alle landen die al ingeschreven staan in dat dossier. Nederland sloot bijvoorbeeld in 2021 aan bij ‘Valkerij’ op de Representatieve Lijst, dat nu door 24 landen samen gedeeld wordt.
Als iets op de Representatieve Lijst staat, moet een land dan extra maatregelen treffen om het te beschermen?
Wie zijn erbij betrokken en hoe blijf je op de hoogte?
Hier lees je hoe erfgoedgemeenschappen betrokken zijn bij een nominatie en hoe zij gedurende het proces worden meegenomen. Ook vind je hier informatie over waar en hoe updates worden gedeeld en waar je terechtkunt met vragen.
Hoe kan ik op de hoogte blijven van de shortlist en de uiteindelijke nominaties?
KIEN deelt nieuws via de website, de nieuwsbrief en de sociale mediakanalen. Je kunt ons volgen via Instagram, LinkedIn, Facebook of YouTube. Ook wordt het proces rond het samenstellen van het nominatiedossier gevolgd.
Wie kan ik benaderen voor vragen over een nominatie of procedure?
Als je vraag niet in deze FAQ wordt beantwoord, kun je contact opnemen via het contactformulier op de website of via info@immaterieelerfgoed.nl of door te bellen naar 026 357 6113.
Worden erfgoedgemeenschappen actief betrokken bij de nominatie of alleen achteraf geïnformeerd?
Ja. De erfgoedgemeenschap van het voorgedragen immaterieel erfgoed wordt actief betrokken bij het samenstellen van het nominatiedossier. KIEN stelt hiervoor een werkgroep samen met vertegenwoordigers van de gemeenschap, de Nederlandse UNESCO Commissie, het ministerie van OCW en andere betrokkenen. Het conceptdossier wordt besproken met de bredere erfgoedgemeenschap voordat het wordt ingediend.
Wat kun je zelf doen?
Dit onderdeel is bedoeld voor erfgoedgemeenschappen en anderen die vooruit willen kijken. Je leest hoe je je kunt voorbereiden op een mogelijke nominatie, welke voorbeelden Nederland al kent op de UNESCO-lijsten en waar je meer informatie kunt vinden over het UNESCO-verdrag en de internationale procedures.
Hoe kan mijn erfgoedgemeenschap zich voorbereiden op een mogelijke nominatie?
Een eerste stap is opname in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. Hoe je dat doet, lees je hier. Daarnaast helpt het om het immaterieel erfgoed goed te beschrijven, betrokkenen in kaart te brengen en borgingsmaatregelen vast te leggen. De kans op een UNESCO-nominatie is echter beperkt: elk land mag eens in de twee jaar een voordracht doen.
Nederland draagt voor namens het hele Koninkrijk. Dat betekent dat ook immaterieel erfgoed uit Aruba, Curaçao, Sint Maarten en de openbare lichamen Bonaire, Saba en Sint Eustatius in aanmerking kan komen.
Welke vormen van immaterieel erfgoed uit Nederland staan al op de Representatieve Lijst?
Wie besluit of IE wordt opgenomen op de Representatieve Lijst en hoe lang duurt dat?
Een keer per jaar kunnen er voordrachten ingediend worden bij UNESCO. Dat moet vóór 31 maart gedaan worden. Vervolgens checkt het bureau van UNESCO in Parijs of de voordracht compleet is en aan alle functionele eisen voldoet. Daarna buigt de Evaluation Body zich over de inhoud van de voordrachten.
De Evaluation Body bestaat uit zes immaterieel erfgoedexperts en zes vertegenwoordigers van NGO's, uit alle delen van de wereld. Zij adviseren het Intergouvernementeel Comité over de voordrachten. Het Comité bestaat uit 24 landen uit alle continenten en neemt tijdens de jaarlijkse vergadering het besluit om immaterieel erfgoed in de lijsten in te schrijven. Dat gebeurt anderhalf jaar na indiening van het dossier in Parijs.
Kan een erfgoedvorm meerdere keren worden genomineerd of voorgedragen als het eerder niet is opgenomen?
Soms draagt een land immaterieel erfgoed voor, maar moet er nog wat worden aangepast aan het nominatiedossier. Een land kan dan besluiten om het dossier terug te trekken en het later opnieuw in te dienen. Ook als het dossier wordt afgekeurd, kan een land na aanpassing het dossier opnieuw indienen bij UNESCO.
Kan Nederland alleen ‘typisch Nederlands erfgoed’ voordragen?
Nee. Het voor te dragen immaterieel erfgoed hoeft niet exclusief of uniek te zijn voor Nederland. Ook erfgoed dat in meerdere landen wordt beoefend kan worden voorgedragen, zolang de erfgoedgemeenschap instemt en het erfgoed is opgenomen in de inventaris.
Mijn favoriete immaterieel erfgoed wordt nu niet voorgedragen, wanneer wel?
Elk land mag om het jaar immaterieel erfgoed voordragen. In het geval van Nederland gaat het om het Koninkrijk, dus erfgoed uit de landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten en de openbare lichamen Bonaire, Saba en Sint Eustatius komt ook in aanmerking. UNESCO heeft een beperkte capaciteit en kan daarom rond de zestig nominatiedossiers per jaar behandelen. Meestal wordt er meer voorgedragen dan UNESCO kan behappen. Landen die nog niet veel of geen immaterieel erfgoed op de UNESCO lijsten hebben staan, krijgen dan voorrang. Ook landen die samen immaterieel erfgoed voordragen krijgen voorrang. Als landen dan buiten de boot vallen, wordt de behandeling van hun dossier doorgeschoven naar het jaar erna.
Waar kan ik meer lezen over het UNESCO Verdrag en zien wat er allemaal op de UNESCO lijsten staat?
UNESCO heeft een speciale website voor dit verdrag, waar informatie op staat over het Verdrag, de lijsten en het register, over samenwerking en natuurlijk over borging van immaterieel erfgoed: http://ich.UNESCO.org. De website is te lezen in het Engels, Spaans en Frans.
Alle rechten voorbehouden