- Ambachten, handwerk en techniek
Een perkamentmaker bewerkt dierenhuiden tot vellen die gebruikt kunnen worden als schrijfmateriaal. Middeleeuwse boeken en oorkondes zijn vaak op perkament geschreven. Ook vandaag de dag wordt perkament nog gebruikt, onder andere voor het restaureren van oude manuscripten, het inbinden van boeken en het onderhoud van kerkorgels.
Experimenteren uit nieuwsgierigheid
Nederland kende tot in de vijftiende eeuw een bloeiende perkamentindustrie. Steden als Utrecht, Deventer en Zwolle waren belangrijke centra voor het maken van boeken, en dus ook voor het vervaardigen van perkament. Met de opkomst van papier en de uitvinding van boekdrukkunst raakte perkament op de achtergrond.
Tegenwoordig is er in Nederland nog maar één ambachtelijke perkamentmaker actief: Dick Timmerman uit Wierden. Begin jaren negentig raakte hij gefascineerd door het materiaal. “Ik bracht in Hongarije een bezoek aan een kasteel. Daar was een restaurator aan het werk die klaagde over de slechte kwaliteit van perkament. Als docent handvaardigheid was ik bekend met veel materialen, maar perkament kende ik niet. Uit pure nieuwsgierigheid ben ik gaan experimenteren. Al met al heeft het tien jaar geduurd voordat ik het een beetje in de vingers had.”
In deze video neemt Dick Timmerman je mee door het proces van het maken van perkament. Video gemaakt door Wendy van Wilgenburg.
Ervaring en vingertoppengevoel
Het maken van perkament is een arbeidsintensief proces dat begint met het selecteren van een geschikte dierenhuid. Dikte, soepelheid en natuurlijke weerstand zijn belangrijke criteria. Kalfs- of geitenhuid geven vaak de beste kwaliteit. Maar er bestaat ook perkament van schaaps-, ezel- of zelfs rendierhuid.
“In principe kun je elke beestenhuid gebruiken voor perkament,” aldus Timmerman. “De keuze is ook afhankelijk van de streek. Engeland is een schapenland, dus daar vind je veel schapenperkament. In Zuid-Europa komt geitenperkament meer voor. Wel hebben de huiden van jonge dieren de voorkeur, omdat deze doorgaans nog onbeschadigd zijn.”
Een perkamentmaker bewerkt de dierenhuid volgens methoden die zijn overgeleverd sinds de oudheid. Zo bevat een dertiende-eeuws manuscript in de British Library een stappenplan dat ook Timmerman in grote lijnen volgt. De eerste stap bestaat uit het weken van de huid in water en het verwijderen van vet-, vlees- en bloedresten met een mes. Vervolgens wordt de huid twee keer geweekt in kalkwater. Dit proces vergemakkelijkt het verwijderen van de haren, de haarwortels, en de zweet- en talgklieren. Ten slotte spant de perkamentmaker de huid op een raam met behulp van touwen en pinnen. Als de huid voldoende is gedroogd, schuurt hij deze met puimsteen en kalk tot de gewenste gladheid en dikte.
“Het geheim van goed perkament zit in de juiste balans van huideigen stoffen,” zegt Timmerman. “Collageen zorgt voor stevigheid, maar ook keratine, elastine en talg spelen een belangrijke rol. Tijdens het bewerken verwijder je de overtollige stoffen, maar je wilt een deel behouden, zodat het perkament sterk en soepel blijft. Voor het juiste evenwicht bestaat geen recept. Het is een kwestie van jarenlange ervaring, van vingertoppengevoel.”
“Rijk word ik er niet van, maar ik maak geen perkament voor het geld of voor de show. Ik wil een kwalitatief hoogwaardig product leveren aan mensen die het professioneel gebruiken en waarderen.”
- Dick Timmerman, ambachtelijk perkamentmaker (2026)
Pergameens ‘papier’
Het oudste overgeleverde vel perkament dateert van omstreeks 2700 voor Christus en is gevonden in Egypte. Hoewel perkament sterker en duurzamer was dan de in Egypte massaal geproduceerde papyrus, was het ook veel kostbaarder. Het zou daarom nog eeuwen duren voordat perkament een veelgebruikt materiaal werd.
De bibliotheek van Pergamon speelde in de derde eeuw voor Christus een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Omdat Pergamom (het huidige Bergama in Turkije) wedijverde met de bibliotheek van Alexandrië, sneed de toenmalige Egyptische koning de export van papyrus af. Als alternatief begonnen de Pergamezen bewerkte schapenhuiden te gebruiken voor het maken van boeken. Het woord perkament stamt af van die plaatsnaam.
In de vroege middeleeuwen groeide perkament in Europa uit tot een geliefd schrijfmateriaal voor christelijke teksten. Temeer omdat perkament in ons vochtige klimaat duurzamer bleek dan papyrus. Tegenwoordig wordt het vooral gebruikt voor het restaureren van oude manuscripten, het binden van boeken en het herstellen van kerkorgels.
Tussen chemie en conservering
Sinds ongeveer 1950 begonnen perkamentmakers steeds vaker chemische middelen te gebruiken. Nog altijd worden huiden vaak gebleekt met waterstofperoxide om het perkament mooi wit te maken.
Timmerman plaatst daar kanttekeningen bij: “Ik werk veel samen met restauratoren en wetenschappers. Vanuit dat perspectief heb ik moeite met chemische bewerking. Enerzijds vanwege de historische authenticiteit, anderzijds omdat we de langetermijneffecten van die relatief nieuwe stoffen nog niet goed kennen. Een voorbeeld: in Leiden stuitte ik ooit op een zestiende-eeuws manuscript. Handgeschept papier in een perkamenten band. De maker had aluin gebruikt, een mineraal van natuurlijke oorsprong weliswaar, maar dat had zich in de loop der jaren van kaft tot kaft door de pagina’s gevreten. Je moet dus echt oppassen met wat je gebruikt.”
Van vader op dochter
“Een uit de hand gelopen passie,” zo noemt Timmerman zijn ambacht. “Rijk word ik er niet van, maar ik maak geen perkament voor het geld of voor de show. Ik wil een kwalitatief hoogwaardig product leveren aan mensen die het professioneel gebruiken en waarderen.”
"Dit vak is zo specifiek, dat je het pas na jaren echt in de vingers krijgt. Dus ja, ik ben dolblij dat mijn dochter het inmiddels kan."
- Dick Timmerman (2026)
Timmerman werkt onder andere samen met het Scriptorium Collectief van de Protestantse Theologische Universiteit, de opleiding Boekwetenschap van de Universiteit van Amsterdam, het Rijksmuseum en het Rembrandthuis. Ook levert hij aan Ets Haim, de oudste nog actieve Joodse bibliotheek ter wereld. Verder werkt hij internationaal voor diverse bibliotheken.
De afgelopen jaren heeft Timmerman het vak overgedragen aan dochter Ellen. Samen zetten zij zich in voor het voortbestaan van het ambacht, onder meer door het organiseren van workshops en cursussen. Zo komen in hun atelier in Wierden regelmatig studenten van de vakopleiding Handboekbinden (Hilversum) en Boekwetenschap (UvA) over de vloer om de basiskennis te leren. “Dit vak is zo specifiek, dat je het pas na jaren echt in de vingers krijgt,” aldus Timmerman. “Dus ja, ik ben dolblij dat mijn dochter het inmiddels kan.”
Bij ons bekend
Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om perkament maken, in Wierden en daarbuiten, levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich inzetten voor het maken van perkament
- Ellen Wentink en Dick Timmerman uit Wierden
Maak jij ook ambachtelijk perkament en wil je jouw organisatie, vereniging of naam toevoegen aan deze pagina? Wat leuk! Stuur een mail naar info@immaterieelerfgoed.nl of bel ons op telefoonnummer 026 356113.
Gebruikte bronnen
Voor het herschrijven van deze Inventarispagina hebben wij erfgoedbeoefenaren geïnterviewd en gebruikgemaakt van de onderstaande bronnen. Mis je informatie of zie je onjuistheden? Laat het ons weten door een mail te sturen naar info@immaterieelerfgoed.nl.
Laats bijgewerkt: maart 2026.
