Beschrijving

 

De heerlijkheden Sinoutskerke en Baarsdorp vinden hun oorsprong in de vroege middeleeuwen. Een heerlijkheid was oorspronkelijk het recht op overheidsgezag dat eigendom was van een particulier. Aan dit overheidsgezag waren diverse rechten verbonden, de zogeheden accrochementen of ambachtsgevolgen. Toen in 1798 de feodale machtsstructuur in Nederland werd afgeschaft, als gevolg van de Bataafse Omwenteling, verdween ook de mogelijkheid dat een particulier eigenaar kon zijn van overheidsgezag. Wat echter niet verdween waren de aan dat voormalige overheidsgezag verbonden rechten. Deze rechten worden, in de moderne betekenis, gezamenlijk ook een heerlijkheid genoemd. Dat is dan wel in een andere betekenis dan vóór 1798.

 

Tot op heden bestaan er nog rechten die horen bij de heerlijkheden Sinoutskerke en Baarsdorp. In tegenstelling tot vroeger hebben deze rechten tegenwoordig vooral een culturele en enigszins folkloristische betekenis gekregen. De rechten die bestaan in het gebied Sinoutskerke-Baarsdorp zijn het recht van grasetting(schapendrift), het recht tot beplanting der wegen, het recht van vogelarij, het heerlijk visrecht, het recht van kerkgestoelte en het recht om zich Heer/Vrouwe van Sinoutskerke en Baarsdorp te noemen.

 

Een voorbeeld uit de praktijk is dat er, vanuit de betrokkenen, om het decennium (een kudde) schapen wordt (worden) gedreven langs de wegen en wegelingen van het gebied. Vroeger waren dit kuddes van honderden schapen, tegenwoordig is dit uit kostenoverwegingen en verkeersveiligheid veel kleinschaliger. Het is niettemin een uniek Zeeuws fenomeen dat elders praktisch is uitgestorven. Men ziet de schapendrift nog op oude foto's en films, maar vrijwel nergens in Nederland komt dit nog voor. In Sinoutskerke en Baarsdorp is dit dus anders.

 

Een voormalige heerlijkheid is sterk streekgebonden en bindt de streek. Dit geldt niet alleen voor Sinoutskerke en Baarsdorp, maar ook voor andere heerlijkheden in Zeeland. Zeer bekend is in dit verband de eerder dit jaar overleden Jeanne van Dijk van't Velde-Jkvr. Rademacher Schorer, die een buitengewoon indrukwekkende invulling gaf aan haar functie als (ambachts)vrouwe van Kloetinge en daarmee Kloetinge aan haar historie bond. De Stichting Familie van Huykelom van de Pas streeft hetzelfde na.

 

Beoefenaars en betrokkenen

 

De leden en bestuursleden van de Stichting Familie van Huykelom van de Pas zien er op toe dat de aan de heerlijkheden Sinoutskerke en Baarsdorp verbonden rechten blijven bestaan. Zij doet dit enerzijds door de rechten zelf uit te oefenen, anderszijds door vrijwilligers in te schakelen die allerlei activiteiten organiseren in het voormalige heerlijkheidsgebied. Middels de activiteiten worden de rechten behouden en leren bewoners in het gebied over de historie van hun woonomgeving.

 

De voorzitter van de Stichting is mevrouw M.J. van Huykelom van de Pas. Zij is samen met de heer mr. D.H.J. van Huykelom van de Pas als leidinggevende betrokken bij het coördineren van de activiteiten van (de vrijwilligers) van de Stichting.

 

Geschiedenis en ontwikkeling

 

Volgens een stamboom van het geslacht van Borssele in Nederlandsch Geslacht- Stam- en Wapen-Boek is Wolphart van Borssele, overleden in 1232, de eerste heer van Baersdorp. Dat zou betekenen dat de (resterende rechten van de) heerlijk Baarsdorp ongeveer 800 jaar oud zijn. Het ligt in de lijn dat dit ook geldt voor de heerlijkheid Sinoutskerke. Sinds de vijfiende eeuw zijn de heerlijkheden steeds gezamenlijk vererfd of verkocht.

De aan de heerlijkheden verbonden rechten werden veelal verhuurd of uitgeoefend door de toenmalige eigenaren van de heerlijkheden. Destijds konden zij hier goed aan verdienen. Jacht (jachtrecht), visserij (visrecht), groenten- en vruchten (plantrechten). Schaapsherders betaalden grif geld om hun schapen langs de Hierdoor is het mogelijk dat rechten die in de dertiende eeuw reeds bestonden, tot op heden nog worden uitgeoefend. Deze rechten hebben tegenwoordig vooral culturele waarde: er is geen schaapsherder meer die zelf betaalt om zijn schapen te laten weiden. Nee, de herder wordt betaald. Door het inpolderen van omringend gebied is de visopbrengst marginaal, maar door de stichting georganiseerde viswedstrijden trekken wel veel aandacht op bij de lokale bevolking. Zo wordt de bevolking middels de uitoefening van de rechten van de heerlijkheden bij haar eigen geschiedenis betrokken of in elk geval bewuster gemaakt.

 

Deze voorbeelden laten goed zien hoe een rechtsfiguur van inhoud kan veranderen: van een overheidsinstituut (de voorloper van de gemeente) naar een verzameling oude zakelijke rechten die vooral cultureel-historische waarde hebben. In de afgelopen 100 jaar, waar nivellering en modernisering in zwang waren, is het aantal heerlijkheden met daaraan verbonden rechten zeer sterk afgenomen. In 1923 zijn de heerlijke jachtrechten afgeschaft, een aantal jaren later het recht om de lokale dominee of pastoor te benoemen. Daar is op zich niets mis mee, want er zijn nu eenmaal zaken die beter door de overheid kunnen worden geregeld dan door een particulier. Dit neemt echter niet weg dat het aantal rechten bij wet is verkleind, en door niet-uitoefening kunnen oude heerlijke rechten vervallen. Alleen hierom al zijn de heerlijkheden Sinoutskerke en Baarsdorp, net als de heerlijkheid Kloetinge overigens, uniek. Bij mijn weten zijn er nog maar een paar actieve heerlijkheden (met rechten dus) in Nederland.

 

Om het voortbestaan van dit eeuwenoude fenomeen te borgen, stelt de Stichting al het mogelijke in het werk om de heerlijkheden te laten voortbestaan. Dat doet ze, zoals geschreven, door het organiseren van activiteiten, maar ook door het verrichten van onderzoek, het registreren van rechten bij het Kadaster (momenteel in behandeling, het richten van een verzoek tot wapenbevestiging van de heerlijkheid Baarsdorp aan de Hoge Raad van Adel (momenteel in behandeling), maar ook door het verzoek tot opname van de heerlijkheden als immaterieel erfgoed.

 

Contact

Heerlijkheden Sinoutskerke en Baarsdorp
Keizersgracht 241
1016 EA Amsterdam
Noord-Holland
Website