Deze bijdrage maakt deel uit van het dossier Queer immaterieel erfgoed. Bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland bundelen we in dit dossier verschillende perspectieven, verhalen en voorbeelden van queer praktijken. Denk aan handwerken, drag of zines – maar ook aan plekken zoals De Kurk, waar erfgoed ontstaat in het samen doen, delen en doorgeven. Zo ontstaat ruimte voor verdieping én meerstemmigheid.
'We wilden een veilige plek voor de community creëren'. Over Queercafé de Kurk in Arnhem
Café de Kurk is een queercafé gevestigd in een historisch pand in het centrum van Arnhem. Eigenaren Mina Yacoub, Joost Hoebe en Peet Bouwens waren al langere tijd op zoek naar een plek waar mensen uit de queer community in Arnhem in een veilige omgeving samen kunnen komen. Het overweldigende succes van een aantal queerborrels en feestjes die ze organiseerde liet zien dat die wens om samen te komen breed gedragen wordt.
In september 2022 richt het drietal de Queer Collective Arnhem op waarna al snel het idee ontstaat om toe te gaan werken naar een eigen café. Na een succesvolle crowdfundingsactie opent Café de Kurk op 9 maart 2024 officieel de deuren. In de daaropvolgende maanden werd de Kurk al gauw dé ontmoetingsplek voor alles en iedereen queer in de regio Arnhem. Tijdens verschillende gesprekken die ik voerde in het kader van dit dossier, kwam Café de Kurk steeds vaker voorbij. Als een plek waar een gemeenschap wordt gevormd én volop ruimte is voor allerlei queer activiteiten, waaronder handwerken en drag. Ik, Rozemarijn van de Wal, ging langs bij Café de Kurk en had een inspirerend gesprek met Mina en Joost over het belang van gemeenschap en het hebben van een veilige ruimte.
Queer Collective Arnhem – de mensen achter Café de Kurk. V.l.n.r.: Peet Bouwens (in het roze), Mina Yacoub (met de progress flag) en Joost Hoebe (met het kleine vlaggetje).
Wat was jullie wens met het openen van een queer café? Wat hoopte jullie te bereiken?
Mina: 'We wilden een veilige plek voor de community creëren, waar de community kan ontstaan en kan groeien. De community in Arnhem is versnipperd waardoor het lastig is om elkaar te ontmoeten. Dit is iets wat wij zelf ook gemist hebben. Die lacune proberen we met Café de Kurk te vullen.’ Joost voegt toe: ‘Vanaf dat we open zijn gegaan weten mensen ons goed te vinden en zijn er verschillende groepen die van het café gebruik maken. Transistor bijvoorbeeld is een groepje dat vaak samenkomt hier in Café de Kurk. Of Punt26, dit was vooral een digitale community die af en toe fysieke bijeenkomsten hadden, maar nu in Café de Kurk vaker elkaar kunnen vinden en ontmoeten.’
Joost vertelt hoe hij tegenwoordig ook steeds vaker mensen op straat herkend van het café. ‘Dan kijk je elkaar even aan zo van ‘jij ook toch?’’ Mina vertelt over Kurk Actief, een initiatief om samen te wandelen, fietsen of zwemmen. ‘Ik houd veel van zwemmen, maar het zwembad is zo’n heteronormatieve omgeving. Alles is of man of vrouw. En je lichaam is heel zichtbaar. Dan is het fijn als je via Kurk Actief even kan vragen of iemand anders ook wil gaan zwemmen. Samen kun je die situatie dan beter aan, kun je er beter mee omgaan.’ Joost vult aan: ‘Het gaat om het vormen van een sociaal vangnet. Mensen ontmoeten elkaar in Café de Kurk en van daaruit groeit de community verder. Bijvoorbeeld ook via appgroepen waardoor mensen met elkaar in contact blijven en elkaar kunnen helpen.’
‘Bijzonder is bovendien dat er niet alleen queer personen komen, maar ook mensen die bijvoorbeeld de kunstacademie hebben gedaan.’ Mina legt uit dat de verschillende groepen die naar het Café komen ook samenhangen met de drie persoonlijkheden in de organisatie. ‘We zijn alle drie verschillend en van een andere leeftijd. Alle drie trekken wij weer onze eigen mensen aan. We vinden het belangrijk dat die diversiteit ook zichtbaar is, bijvoorbeeld achter de bar. Op den duur was het gros van onze barmedewerkers feminiene, dan denken we, hoe kunnen we dit wat diverser maken?’
Het woord gemeenschap of community is ondertussen al een paar keer gevallen, wat betekent dat voor jullie?
Mina: ‘Gemeenschap gaat denk ik over gelijkgestemden, maar tegelijkertijd ook weer niet. In principe gaat onze gemeenschap over de hele LHBTI+ groep, maar tegelijkertijd zien we ook hetero’s in ons café die zich als queer identificeren.’ Joost beaamt dat dit bijzonder is, ‘omdat dit een groep is die zich niet vaak openlijk uitspreekt als queer. Dit zijn onze allies.’
Bijzonder aan Café de Kurk is ook dat de plek niet alleen voor maar ook door de community is. Dat zie je bijvoorbeeld terug in het interieur. Mina vertelt: ‘Veel van wat aan de muur hangt is door Joost en Peet gemaakt, maar veel is ook gedoneerd. Vanaf dat we open zijn komen mensen naar ons toe met dingen die ze voor ons gemaakt hebben. In het begin maakte veel mensen dingen van kurk, of dingen met kurk erop. Gedichten, fotolijstjes, kunstwerken, ze krijgen dan een plekje aan de muur of elders in het interieur.’ De nieuwste aanwinsten? Een Boni M. Poster en een liedtekst, ‘Total Eclipse of the Kurk’.
Café De Kurk trekt publiek uit heel Arnhem en omstreken: uit de queer community én daarbuiten. 
En hoe zit het met de activiteiten die jullie organiseren?
Joost: ‘Er zijn activiteiten die we zelf organiseren, zoals feestjes of queermibo’s. Daarnaast bieden we ruimte voor mensen die zelfs iets willen organiseren. Eigenlijk alles waar de community behoefte aan heeft kan hier georganiseerd worden. Zolang het maar vanuit de community komt, hoeft de activiteit zelf niet eens expliciet queer te zijn.’ Vele voorbeelden passeren de revue, zoals een strijkkralen middag, de tekengroep doodles & fries, naaldvilten, een lindyhop workshop. En natuurlijk ‘House of Kurk’. Joost legt uit dat dit allemaal begon als een maandelijkse dragworkshop onder leiding van Dragqueen Abuchep. ‘Op den duur was de groep hier iedere week, om samen make-up te doen en te oefenen. Eén van de deelnemers deed in Nijmegen mee aan een drag pageant voor beginners en werd toen als winnaar gekozen: zo werd House of Kurk geboren. De groep is van plan op termijn ook optredens in Café de Kurk te gaan doen.’
"Op den duur was de groep hier iedere week, om samen make-up te doen en te oefenen. Eén van de deelnemers deed in Nijmegen mee aan een drag pageant voor beginners en werd toen als winnaar gekozen: zo werd House of Kurk geboren."
‘Daarnaast zijn we ook een plek waar andere queer organisaties veel gebruik van maken, zoals bijvoorbeeld het COC. We zijn alle drie actief binnen het COC en hadden tijdens de Coming In Week (de Arnhemse Pride Week) eigenlijk twee fulltimebanen. Dat was heftig, maar ook heel tof.’ Mina vertelt over de Pride Walk die eindigde bij Café de Kurk: ‘Wij stonden te zwaaien bij het café en mensen toe te juichen toen die hele groep eraan kwam. Mensen begonnen te huilen als ze ons zagen, waar wij ook weer geëmotioneerd van raakte. Zoveel liefde. Dat was zo’n bijzonder moment. Het café zat na die tijd helemaal vol en er hing zo’n goede sfeer.’
Is er nog iets wat jullie mee willen geven aan de lezers van dit stuk?
Joost: ‘Vooral dat het hebben van een veilige plek voor de community om samen te komen zo belangrijk is. Zeker met het huidige kabinet en het huidige politieke klimaat en de groeiende onzekerheid voor onze community. Dan is het belangrijk om elkaar op te zoeken.’ Mina vult aan: ‘Activisme doe je samen. Je moet samen opstaan, ook met allies. Het stille midden moet in beweging komen, daar ligt kracht. Alleen zijn we maar een kleine kwetsbare groep, maar samen kunnen we het verschil maken.’
Ben je zelf betrokken bij een voorbeeld van queer immaterieel erfgoed of ken je hier nog een goed voorbeeld van? Neem gerust contact op met dr. Rozemarijn van de Wal via: r.vandewal@immaterieelerfgoed.nl of 06 57 44 94 80
Dossier: Queer immaterieel erfgoed
Dit artikel is onderdeel van het Dossier: Queer immaterieel erfgoed. In een dossier bundelen we bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland verschillende perspectieven, verhalen en voorbeelden rond één thema. Zo ontstaat er ruimte voor verdieping én meerstemmigheid. Dossiers zijn work in progress, en vullen we samen met de mensen over wie het gaat.
