Olieslaan is het maken van olie uit zaden of noten, zoals lijnzaad, raapzaad of walnoten. Dit gebeurt in een wind- of watermolen. Vroeger was olieslaan een beroep. Nu doen vrijwilligers het werk om het ambacht levend te houden. “Bij olieslaan gebruik je al je zintuigen.”
Wat doet een olieslager?
Bij olieslaan maken olieslagers olie uit grondstoffen zoals lijnzaad, ook wel vlaszaad genoemd, of noten. Door het draaien van de wieken of van het waterrad komen via assen twee kantstenen in beweging. De kantstenen rollen over een metalen plaat en malen het zaad of de noten fijn tot meel. Vervolgens verwarmt de olieslager het meel op een stalen plaat tot ongeveer vijftig graden.
Oliekoeken voor het vee
De olieslager stopt het warme meel in zakken die hij tussen persplanken of persmatten in de persbank hangt. Dan begint het olieslaan. Grote houten palen die slagheien worden genoemd, slaan op de wiggen (een soort houten driehoeken) waardoor er druk komt op het meel in de zakken (de ‘buulen’). Door de druk komt de olie uit de zaden en noten. De olieslager vangt de olie op in bakken en giet deze in vaten om het stof dat in de olie zit te laten bezinken. Na enkele weken tapt de olieslager de olie af en blijft het bezinksel achter in de vaten. Het resultaat is een heldere olie. In de zakken blijven samengeperste ‘oliekoeken’ over. Die worden of nog een keer gestampt en uitgeperst of direct gedroogd en aan vee gevoerd.
Olieslaan is een milieuvriendelijk ambacht. De molens gebruiken energie uit wind of water en er blijft geen afval over. De olie wordt gebruikt voor onder meer zeep, olieverf of als natuurvriendelijk product om hout te beschermen tegen rot en insecten. Sommige molens filteren de olie zo goed dat deze geschikt is voor consumptie.
"Olieslaan is betoverend en heel zintuigelijk werk. Je gebruikt je handen om te voelen of het lijnmeel de juiste temperatuur heeft. Je luistert of de slaghei goed op druk staat. Je luistert naar het gaande werk om te checken of alles goed loopt."
- Hans Meijer, olieslager en molengids in Olie- en Korenmolen Woldzigt in Roderwolde (2025)
Olieslagers werken als vrijwilliger
Er zijn zo’n tweehonderdveertig vrijwilligers die olieslaan in de twintig nog werkende wind- en watermolens in Nederland. Zij houden het ambacht levend en geven opleidingen in de molens om het vak over te dragen. Vrijwilligers geven rondleidingen en uitleg over het proces van olieslaan. Er zijn olie- en korenmolens in onder meer Roderwolde (Olie- en Korenmolen Woldzigt), bij Ambt Delden op landgoed Twickel (Noordmolen Twickel) en in het Gelderse Eerbeek (oliemolen Eerbeek).
Behoud van het olieslaan
De stichting Olieslaan zet zich in voor het behoud van het ambacht olieslaan. Ze voert de acties uit het borgingsplan zo goed mogelijk uit. Goed contact tussen de vrijwilligers van de oliemolens is daarbij heel belangrijk.
