Immaterieel erfgoed en musea

Uit de verdragstekst van de UNESCO Conventie ter Bescherming van het Immaterieel Erfgoed vloeien diverse verplichtingen voort: identificatie en documentatie van immaterieel erfgoed, ondersteunen van de dragers van erfgoed, bewustwording en bevorderen van respect voor het immaterieel erfgoed bij een breed publiek, kennisontwikkeling en kennisverspreiding, en internationale samenwerking. Musea kunnen als ‘culturele makelaars’ erbij helpen om deze taken uit te voeren.

Museum Boijmans van Beuningen

In musea wordt het immateriële vaak gezocht in samenhang met het verhaal achter het erfgoed; zonder verhaal heeft het materieel erfgoed immers ‘geen betekenis’. De rol van musea kan echter veel breder zijn dan alleen het optekenen en presenteren van verhalen. Musea kunnen ook een rol spelen bij de identificatie en documentatie van immaterieel erfgoed (begrepen als sociale praktijken, rituelen, voorstellingen, uitdrukkingen, kennis van de natuur en ambachtelijke vaardigheden) in alle dynamiek en diversiteit, en ze kunnen bewustwording en respect hiervoor bevorderen bij een breed publiek. Sommige musea bieden een platform voor immaterieel erfgoedgemeenschappen en ondersteunen hen in hun borgingsactiviteiten. Aan de andere kant brengen activiteiten op het gebied van immaterieel erfgoed musea en hun collecties dichter bij de samenleving in het heden.

Museumpeil

Cultural brokerage

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland heeft de term ‘culturele makelaar’, oftewel in het Engels cultural broker, in samenwerking met Faro en Werkplaats immaterieel erfgoed uit België, bij UNESCO op de agenda gezet. Met het begrip wordt de bemiddelaarsfunctie van erfgoedinstellingen en erfgoedexperts, dus ook musea, in het kader van het safeguarden van immaterieel erfgoed benadrukt. Zie ook het themanummer van het tijdschrift Volkskunde over cultural brokerage.

In de operationele richtlijnen van de conventie (§109) worden de taken van musea vanuit het perspectief van UNESCO concreter uitgelegd:

“[…] museums […] are encouraged to:

  • involve practitioners and bearers of intangible cultural heritage when organizing exhibitions, lectures, seminars, debates and training on their heritage;
  • introduce and develop participatory approaches to presenting intangible cultural heritage as living heritage in constant evolution;
  • focus on the continuous recreation and transmission of knowledge and skills necessary for safeguarding intangible cultural heritage, rather than on the objects that are associated to it;
  • employ, when appropriate, information and communication technologies to communicate the meaning and value of intangible cultural heritage;
  • involve practitioners and bearers in their management, putting in place participatory systems for local development.”

Kansen voor musea

Sinds 2007 is immaterieel cultureel erfgoed opgenomen in de ICOM definitie van musea:  'A museum is a non-profit, permanent institution in the service of society and its development, open to the public, which acquires, conserves, researches, communicates and exhibits the tangible and intangible heritage of humanity and its environment for the purposes of education, study and enjoyment.'

In het (structureel) aandacht geven aan immaterieel erfgoed (begrepen als sociale praktijken, rituelen, feesten, praktijken die samenhangen met natuur en universum, ambachten, orale tradities) liggen (nieuwe) kansen voor musea. Musea kunnen via immaterieel erfgoed inspelen op continu veranderende processen in de huidige samenleving, bijvoorbeeld rond  thema’s als superdiversiteit of controversieel erfgoed.

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland denkt in samenwerking met musea na over vragen met betrekking tot de rol van immaterieel erfgoed in musea. Dit proces heeft als doel praktische adviezen te formuleren. Bijvoorbeeld omtrent de ontwikkeling van participatieve methoden en gedeelde verantwoordelijkheid. Belangrijke vragen in dit denkproces zijn:

  • Hoe kan immaterieel erfgoed in collecties worden opgenomen en hoe kan het gepresenteerd worden?
  • Welke museale benaderingen sluiten het beste aan bij immaterieel erfgoed?
  • Hoe is de verhouding tussen de dragers van het erfgoed en musea?
  • Welke rol kan immaterieel erfgoed spelen om de doelen van musea te bereiken en welke rol kunnen musea spelen in het ondersteunen van de erfgoeddragers in het borgen van immaterieel erfgoed?

Reflectie

Daarnaast reflecteert Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland op de rol van musea voor immaterieel erfgoed. Vragen die daarbij centraal staan zijn:

  • Welke invloed hebben musea op immaterieel erfgoed?
  • Welke rol spelen musea in het erfgoednetwerk; te weten het netwerk van verschillende stakeholders die zich met erfgoed bezig houden?
  • Welke machtsrelaties spelen in dat netwerk?

Internationaal

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is ook internationaal actief. Het is partner in het meerjarige internationale Intangible cultural heritage & Museums Project. De eerste bijeenkomst vond in november 2017 in Nederland plaats met als thema ‘Diversiteit’. Albert van der Zeijden en Sophie Elpers schreven hiervoor het position paper 'Intangible Heritage & The Museum in an Age of Superdiversity', dat hiernaast te downloaden is. Voor meer informatie over de conferentie in het algemeen zie de nieuwsbrief van Museumpeil van oktober 2017, de website van het Intangible Heritage and Museums project en het themanummer ‘Immaterieel Erfgoed’ van Museumpeil in 2018 (zie hierna).

Op 27 en 28 februari 2018 vond in Palermo de tweede conferentie van het project plaats. Het verslag kunt u hier vinden. De derde conferentie staat gepland voor 25 en 26 september 2018 in Bern.

Publicaties

Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland heeft meegewerkt aan het themanummer ‘Immaterieel Erfgoed’, Museumpeil 35, voorjaar 2011. De publicatie heeft het thema op de kaart gezet nog voordat Nederland de UNESCO conventie had geratificeerd.

April 2018 verscheen een themanummer van Museumpeil 49 speciaal gewijd aan ‘Immaterieel erfgoed en Musea’, met Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland en Werkplaats immaterieel erfgoed uit België in de gastredactie. Klik hier voor meer informatie. 

 

 

Alle rechten voorbehouden