Handwerk als ‘craftivism’ heeft een lange geschiedenis binnen de queer gemeenschap, van aidsquilts tot protestspandoeken. Elze laat zien hoe ook vandaag de dag naald en draad een krachtig middel kunnen zijn tegen haat – én voor verbinding.
Deze bijdrage maakt deel uit van het dossier Queer immaterieel erfgoed. Bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland bundelen we in dit dossier verschillende perspectieven, verhalen en voorbeelden van queer praktijken. Denk aan handwerken, drag of zines – maar ook aan plekken zoals De Kurk, waar erfgoed ontstaat in het samen doen, delen en doorgeven. Zo ontstaat ruimte voor verdieping én meerstemmigheid.
Naald en draad als middel voor verbinding
Hoe ga je om met discriminatie of haat? Ik wist dat er in mijn wijk soms pridevlaggen gestolen of gevandaliseerd werden. Toch besloot ik in februari 2023 om ook een vlag buiten te hangen, uit solidariteit en om te laten zien dat de LHBTI+ gemeenschap zich niet zomaar uit laat wissen. Een vlag is immers niet zomaar een stuk stof, als ik een pridevlag uithang laat ik daarbij een stukje van mezelf zien. Kijk, hier ben ik.
Echt verbaasd was ik niet, toen ik een paar weken later wakker werd en zag dat mijn vlag weg was. Of toen het na een aantal weken opnieuw gebeurde, nota bene op de dag dat het COC opriep om pridevlaggen uit te hangen als reactie op vlaggenvandalisme in Eindhoven. Maar het raakte me wel, dat iemand op deze laffe anonieme manier wilde laten merken dat mijn queer identiteit niet welkom was in de wijk. Ik wilde iets doen.
Camerabeelden van vlaggendiefstal bij de auteur. 
Vaak bleef er niets over van de ruim 10 vlaggen die bij mij gestolen zijn. Maar soms had ik resten, een dun reepje of flarden die ik aan elkaar kon puzzelen tot bijna een hele vlag. Als maker zag ik hierin een prachtige kans: om deze vlaggen zichtbaar te repareren, en zo deze homofobie zichtbaar te maken maar tegelijkertijd ook een boodschap van hoop te laten zien. Deze vorm van craftivism, een porte-manteau van de Engelse woorden voor handwerk (of ambacht) en activisme heeft een lange geschiedenis binnen de queer gemeenschap. Ik liet me inspireren door de internationale acties met aids memorial quilts, en door handgemaakte spandoeken bij pridemarsen.
Mijn doel was om met mijn vlaggen aandacht te vragen voor pridevlagvandalisme en queerfobie in het algemeen. Ik had niet verwacht hoeveel het mij zelf zou helpen, omdat het me een manier gaf om iets te dóén. Daarvoor was het vandalisme iets wat me overkwam, en waar ik weliswaar camera’s voor op kon hangen en aangifte van kon doen maar zelfs de politie niet zo veel tegen kon beginnen. Zelf iets maken is voor mij de ultieme vrijheid, omdat de mogelijkheden bijna eindeloos zijn. Het was een manier om nieuwe technieken uit te proberen, en rustig te reflecteren op wat er was gebeurd. Om mijn verdriet, boosheid en angst een plekje te geven en het stuk identiteit dat zo bruut van mijn muur was gerukt terug te claimen.
Kintsugi is de Japanse kunstvorm waarbij gebroken aardewerk met gouden lak aan elkaar wordt gelijmd. Door de scheuren in één van mijn vlaggen met een brede gouden naad te repareren wilde ik de schade op een mooie manier extra zichtbaar maken.
Handwerk geeft ook een bepaald gewicht aan je boodschap: als je de tijd neemt om steek voor steek, paillet voor paillet een boodschap te borduren dan vind je het blijkbaar écht heel belangrijk. Het roept ontzag op bij de kijker, niet omdat de individuele onderdelen zo ingewikkeld zijn maar door de inzet die er uit spreekt. Andere queer activisten zetten dit middel heel bewust in, bijvoorbeeld door het project Our Exquisite Corpse van de Pink Cube. Deze quilt is een vorm van participatieve kunst, waarbij de makers het publiek uitnodigen om mee te borduren voor een totale lengte van 30 maanden oftewel 1.314.900 minuten. Dit was in maart 2023 de wachttijd tot een intake voor de diagnose van genderdysforie bij het UMC in Groningen, een symbool van de ellenlange wachtlijsten in genderbevestigende zorg. Inmiddels zijn deze wachtlijsten nog langer geworden.
Kunst en handwerken spreken tot de verbeelding. Eén blik is voldoende om de boodschap van een gerepareerde pridevlag te begrijpen, al reageren niet-queer mensen vaak geschokt dat dit ook in een gewone woonwijk in een middelgrote stad gebeurt. Als deze schok over gaat in boosheid des te beter, want dat is de eerste stap naar actie en we hebben deze bondgenoten hard nodig. Queer mensen zien een andere boodschap: dat onze gemeenschap veerkrachtig is en dat je er niet alleen voor staat.
Aan de balustrade van mijn flat wappert trots een regenboogvlag. Niet bij mij beneden, zo gevoelig voor diefstal, maar bij buren op de bovenste verdieping. We hebben hem laatst moeten vervangen, omdat hij door de zon was verbleekt.
NOS maakte een item over Elzes handwerken
Ben je zelf betrokken bij een voorbeeld van queer immaterieel erfgoed of ken je hier nog een goed voorbeeld van? Neem gerust contact op met ons via: info@immaterieelerfgoed.nl of 026 357 6113
Dossier: Queer immaterieel erfgoed
Dit artikel is onderdeel van het Dossier: Queer immaterieel erfgoed. In een dossier bundelen we bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland verschillende perspectieven, verhalen en voorbeelden rond één thema. Zo ontstaat er ruimte voor verdieping én meerstemmigheid. Dossiers zijn work in progress, en vullen we samen met de mensen over wie het gaat.
