Tradities Noord-Brabantse schuttersgilden

Schuttersgilden zijn in de middeleeuwen opgericht om steden en dorpen te beschermen, als een soort bewapende burgerwacht. Tegenwoordig zijn deze gilden niet meer nodig voor dat doel, maar toch bestaan ze nog, of weer. Veel leden vinden het gezellig om samen te komen en belangrijk om bepaalde tradities uit te voeren die bij het gilde horen. Vooral in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg bestaan nog veel schuttersgilden.

In Noord-Brabant zijn er ruim tweehonderd schuttersgilden met verschillende soorten tradities. Sommige gilden bestaan alleen uit mannen, andere uit mannen en vrouwen. Annie Maas, secretaris van de Noord-Brabantse Federatie van Schuttersgilden, is sinds 1999 lid van het gilde Sint-Catharina Den Dungen. Dit gilde liet als een van de eerste in 1979 vrouwen toe. Belangrijke tradities van schuttersgilden zijn het meelopen in religieuze processies of begrafenisstoeten en het vogel- of koningschieten. Broederschap, of liever gezegd saamhorigheid, traditie en folklore staan hoog in het vaandel.

Elk jaar of vaak ook om de paar jaar organiseren de gilden een wedstrijd waarbij de schutters een houten vogel of papegaai op een houten paal, een zogeheten schutsboom, moeten raken. De schutter die het laatste stukje van de vogel eraf schiet, is koning. Iemand die drie keer achter elkaar koning is geworden, mag zich keizer noemen.

“Er is een gezonde en sportieve concurrentie naast veel betrokkenheid. Als iemand pech heeft, binnen het gilde of op persoonlijk vlak, wil ieder gildelid helpen, ook van andere gilden. Maar onder de boom, bij het vogelschieten, is het ieder voor zich.”

- Annie Maas, secretaris NBFS (2025)

Naast de keizer en de koning zijn er veel andere functionarissen binnen een schuttersgilde. De benamingen verschillen hier en daar. Het gaat om functies als hoofdman, hopman, deken, commandant, kapitein, vendrik of vaandrig, overheidsleden, gildebroeders, schildknaap, gildeheer. Ieder vervult een specifieke rol.

Zoals gezegd bleven veel schuttersgilden bestaan nadat hun eigenlijke functie overbodig was geworden. Na het overlijden van gildeleden was het voor nabestaanden vaak een soort familie-eer om de band met het gilde over te nemen en door te geven. In 1935 werd de Noord-Brabantse Federatie van Schuttersgilden (NBFS) opgericht met als doel het in stand houden en ondersteunen van de schuttersgilden en te zorgen voor goede onderlinge samenwerking.

Het bestuur van de federatie bestaat uit een algemeen bestuur, vier portefeuillehouders en twee toeziend bestuursleden. De algemene ledenvergadering bestaat uit afgevaardigden van zes regionale kringen, vaak de voorzitters en secretarissen. In die regionale kringen zijn alle Noord-Brabantse schuttersgilden verenigd.

Het provinciebestuur van Noord-Brabant, het bisdom ’s-Hertogenbosch, gemeente- en parochiebesturen in Noord-Brabant onderhouden nauwe banden met de schuttersgilden. Maas vertelt dat er 204 gilden zijn in Noord-Brabant, waarvan in totaal zo’n negenduizend gildebroeders en -zusters van alle leeftijden lid zijn.

Tegenwoordig zijn de schuttersgilden vooral een hechte groep, waarvan de leden bij elkaar komen om de tradities uit te voeren en natuurlijk voor de gezelligheid. Maar het gaat om meer dan dat.

“Waarom ik bij het gilde zit? De betrokkenheid, de saamhorigheid, de manier waarop de leden met elkaar omgaan, de trots op het gilde. Dat je iets wat al zeshonderd jaar of nog langer bestaat, meehelpt in stand te houden en over te dragen.”

- Annie Maas (2025)

Lange tijd was het in veel dorpen gewoonte dat jonge mensen zich automatisch aansloten bij het gilde, maar dat is sinds eind vorige eeuw niet meer zo vanzelfsprekend. De gilden doen hun best om jongeren te interesseren. Zo organiseren ze jeugdactiviteiten, zoals bijvoorbeeld jeugdgildedagen en laserschieten. Verder plaatsen ze filmpjes van hun activiteiten op sociale media.

Wat vooral belangrijk is, benadrukt Maas, is dat er wordt geluisterd naar jongeren. Dat zij een actieve rol kunnen spelen in besturen en mee mogen beslissen over activiteiten en beleid. “Het wordt tijd dat de oude garde die het jarenlang heel goed gedaan heeft, zijn plaats overdraagt aan jongeren. Want dan kunnen gilden blijven bestaan.”

Maas ziet zelf hoe het is als jongeren een volwaardige plaats krijgen in een gilde. Het bestuur van haar gilde bestaat bijna volledig uit leden die jonger zijn dan dertig jaar. En ze zijn ontzettend enthousiast. Vooral als de jongeren mee mogen naar het Schuttersfeest van de Europese Gemeenschap van Historische Schuttersgilden (EGS), dat elke drie jaar in een ander Europees land gehouden wordt. “Zodra tijdens het feest van de Europese Gemeenschap van Historische Schuttersgilden een jongere van ons gilde voor vijftigduizend mensen met het vendelzwaaien begint, dat is toch schitterend!”

Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om de tradities van de Noord-Brabantse schuttersgilden levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich inzetten voor de Noord-Brabantse schuttersgilden.

• NBFS | Noord-Brabantse Federatie van Schuttersgilden

Gebruikte bronnen

Voor het herschrijven van deze Inventarispagina hebben wij erfgoedbeoefenaren geïnterviewd en gebruikgemaakt van de onderstaande bronnen. Mis je informatie of zie je onjuistheden? Laat het ons weten door een mail te sturen naar info@immaterieelerfgoed.nl.

• Noord-Brabantse Federatie van Schuttersgilden https://nbfs.nl/

• Europese Gemeenschap van Historische Schuttersgilden (EGS) www.e-g-s.eu
• Koepel Nederlandse Traditionele Schutters (KNTS) www.knts.nl

Laats bijgewerkt: juni 2026.