Bovenstemzingen bij psalmen in Genemuiden

In de hervormde eredienst neemt het zingen van psalmen een belangrijke plaats in. Doorgaans zingt de geloofsgemeenschap eenstemmig: iedereen volgt dezelfde melodie. Maar in het Overijsselse Genemuiden floreert een andere zangpraktijk, die van het bovenstemzingen. 

Elke zondag klinken in de Genemuider kerken psalmen met bovenstem. Hierbij splitst de zingende gemeente zich in twee groepen. De lage stemmen volgen de traditionele psalmmelodie. De hoge stemmen zingen daar, aangevoerd door de tenoren van het koor, een tweede stem bovenuit. Ook de organist speelt een belangrijke rol. Door de psalmen op een specifieke manier te begeleiden, stimuleert hij de zangers om de bovenstem op het juiste moment in te zetten. 

Jan Koster, kerkorganist en voorzitter van de Stichting tot behoud van de Genemuider Bovenstem: “De organist heeft allereerst een organiserende functie. In voor- en tussenspelen geef ik aan in welk couplet de bovenstem moet klinken. Daarnaast houd ik de begeleiding bewust eenvoudig, zodat er ruimte ontstaat voor de zangers. Maar ik probeer hen ook te ondersteunen. Met een volle, dragende orgelklank en akkoorden die de bovenstem als het ware stutten.” 

Het zingen met bovenstem maakt vaak een diepe indruk op de aanwezigen, alleen al door het massale volume waarmee de gemeente uit volle borst zingt. Illustratief is een beschrijving in de Kerkbode van predikant Jacobus Teunis Doornenbal. Als hij in 1957 een bezoek brengt aan Genemuiden, hoort hij een “orkaan van stemmen” aanzwellen. Zo “machtig en meeslepend” dat hij vreest voor het pleisterwerk van het kerkgewelf. 

 De bovenstem raakt niet alleen het oor, ook het hart. Voor veel beoefenaars versterkt het gebruik de geloofsbeleving en de emotionele zeggingskracht van de psalmen. Jan van Dalfsen, oud-lid van het Christelijk Genemuider Mannenkoor Stereo: “Voor mij is de bovenstem een directere manier om tot God te zingen. Namelijk rechtstreeks vanuit het hart.” 

Lange tijd werd het zingen met bovenstem uitsluitend mondeling doorgegeven. Pas in 2025 verscheen, op initiatief van de Stichting tot behoud van de Genemuider Bovenstem, een bundel waarin de bovenstem van zo’n vijftig psalmen in notenschrift is vastgelegd. Daarvoor leerde men de melodieën op gehoor, van generatie op generatie. 

Of de bovenstem zijn oorsprong vindt in Genemuiden zelf, is niet met zekerheid te zeggen. Waarschijnlijk ging het om een zangpraktijk die in de negentiende eeuw gebruikelijk was in meer vissersplaatsen rond de toenmalige Zuiderzee. Wel staat vast dat de hervormde gemeente van Genemuiden al rond 1880 met bovenstem zong. Ook blijkt het gebruik nauw verbonden met de mattenvlechterij in Genemuiden. Tijdens het snijden van de benodigde biezen aan de oevers van het Zwarte Water ten noorden van Genemuiden zongen de biezensnijders psalmen met bovenzang. Bekend zijn de verhalen van schippers die in de vroege ochtend de gezangen hoorden opstijgen boven de halmen. 

"Voor mij is de bovenstem een directere manier om tot God te zingen. Namelijk rechtstreeks vanuit het hart."

- Jan van Dalfsen (2025)

Landelijke bekendheid kreeg de Genemuider bovenstem in de jaren zestig, met de plaatopnamen die organist Hendrik van der Kolk destijds maakte. De laatste decennia spelen het Christelijk Genemuider Mannenkoor Stereo en het Christelijk Mannenkoor Harpe Davids een sleutelrol in het levend houden van het bovenstemzingen.

Sinds haar oprichting in 2018 ontwikkelt de Stichting tot behoud van de Genemuider Bovenstem bovendien diverse initiatieven om de zangpraktijk te bewaren en door te geven. Voorzitter Jan Koster: “Naast de psalmenbundel met bovenstem die we hebben uitgebracht, organiseren wij vier keer per jaar een oefenavond om samen psalmen met bovenstem in te studeren. Ook hebben wij de Nationale Bovenstemdag opgezet en ontwikkelen wij lespakketten voor basisscholen om jongeren met de bovenstem in aanraking te brengen.”

Immaterieel erfgoed wordt in heel Nederland beoefend. Benieuwd welke gemeenschappen, stichtingen, cultuurdragers en enthousiastelingen zich actief inzetten om bovenstemzingen bij psalmen (in Genemuiden) levend te houden en door te geven? Hieronder vind je een overzicht van alle erfgoedgemeenschappen en beoefenaars die bij ons bekend zijn en zich inzetten voor deze manier van zingen.

• Stichting tot behoud van de Genemuider Bovenstem
• Christelijk Genemuider Mannenkoor Stereo
• Christelijk Mannenkoor Harpe Davids

Draag jij ook bij aan bovenstemzingen bij psalmen en wil je jouw organisatie, vereniging of naam toevoegen aan deze pagina? Wat leuk! Neem contact met ons op via info@immaterieelerfgoed.nl of telefonisch via 026 357 6113.

Gebruikte bronnen

Voor het herschrijven van deze Inventarispagina hebben wij erfgoedbeoefenaren geïnterviewd. Mis je informatie of zie je onjuistheden? Laat het ons weten door een mail te sturen naar info@immaterieelerfgoed.nl.

Laatst bijgewerkt: juni 2026.